Επαναπροσδιορισμός του αγροτικού τοπίου

Επαναπροσδιορισμός του αγροτικού τοπίου

Αγροτικά τοπία χαρακτηρίζονται  εκτάσεις που καταλαμβάνονται  από καλλιέργειες, λιβάδια και φυσική βλάστηση. Δημιουργήματα των αγροτικών πληθυσμών, που μεταβάλλονται  κάτω από την επίδραση της εξέλιξης των τεχνικών, της αγροτικής πολιτικής, των προγραμμάτων των αγροτών, καθώς και της αντίληψης που έχουν διαμορφώσει οι πληθυσμοί που κατοικούν σε αυτά. (Μπεόπουλος Ν., 2010)

Το αγροτικό τοπίο της χώρας μας έχει επηρεάσει η αγροτική πολιτική των τελευταίων χρόνων, που έχει προκαλέσει αλλαγές στην οικονομία, την κοινωνική συνοχή, την πολιτιστική ταυτότητα της αγροτικής κοινωνίας. Ο αγροτικός κόσμος, στη πλειοψηφία του,  τις τελευταίες δεκαετίες, συρρικνώθηκε και  έχασε τα χαρακτηριστικά του, ενσωματώθηκε στα υπόλοιπα κοινωνικά στρώματα, o παραδοσιακός  αγρότης (χωρικός), εργάτης γης, εξελίχθηκε σε επιχειρηματία ή σε υπάλληλο που ασκεί συμπληρωματικά τα αγροτικά του καθήκοντα.

Επιπτώσεις στο αγροτικό τοπίο

Μέτρα που εφαρμόστηκαν, από  το Β’ παγκόσμιο πόλεμο μέχρι και σήμερα, όπως αναδασμοί, αποξηράνσεις υδάτινων όγκων, εξαφάνιση φυτοφρακτών, αιολικά πάρκα, αγροτικά φωτοβολταικά, εγκατάσταση χωματερών, λατομεία, αλλά και φυσικές καταστροφές (φωτιές, πλημύρες),  επέδρασαν καταλυτικά στην εικόνα της αγροτικής υπαίθρου.

Οι αναδασμοί στην Ελλάδα ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1950 και λειτούργησαν σαν μέσο εκσυγχρονισμού της ελληνικής γεωργίας. Μέχρι το 1992 αναδασμοί είχαν γίνει σε 1595 χωριά και το 22% της αγροτικής γης είχε αναδιανεμηθεί. Εκτός όμως από  πλεονεκτήματα το μέτρο επηρέασε την εικόνα του τοπίου, εκεί που υπήρχε ένα φυσικό ανάγλυφο, με φυσική βλάστηση, καλλιεργημένες εκτάσεις, ρέματα, ο τόπος ισοπεδώθηκε, φυσική βλάστηση εκριζώθηκε, οι αγροτικοί δρόμοι άλλαξαν χάραξη, έγινε επαναδιάταξη των ρεμάτων.  Ο αναδασμός όμως εκπαίδευσε τον αγρότη να μην εκτιμά την ιδιαιτερότητα του φυσικού τοπίου, γιατί δεν είχε κανένα οικονομικό αντίκρισμα για αυτόν, ακόμα και ένα δέντρο να υπήρχε στο χωράφι θα το ξερίζωνε με το σκεπτικό ότι σκίαζε τη καλλιέργεια.

Το έργο της αποξήρανσης  έδινε βάρος στην αγροτική ανάπτυξη και οδήγησε στην  εξυγίανση των ελωδών περιοχών από την ελονοσία. Η αποξήρανση λιμνών (Κωπαίδα, Κάρλα, Αγουλινίτσα, Γιανιτσών, Ξυνιάδας) από ότι διαπιστώνεται μετά από χρόνια, εξετάζοντας και το παράγοντα περιβάλλον,   δεν απέφερε τελικά θετικές περιβαλλοντικές, κοινωνικές και οικονομικές  αλλαγές στους τόπους που εφαρμόστηκαν. Το νερό  φεύγοντας πήρε μαζί του ζωή, πανίδα, χλωρίδα, γέννησε  νοσταλγία από εικόνες και βιώματα των κατοίκων. Με την υποβάθμιση του τοπίου τους στέρησε από εναλλακτικές ευκαιρίες δραστηριοποίησης μέσω της ανάπτυξης του αγροτουρισμού και του φυσιολατρικού τουρισμού  .

Η παρουσία φυτοφραχτών  ανάμεσα στη γεωργική γη, εξασφαλίζει συγκράτηση νερού, προστασία από τη διάβρωση, καταφύγιο ζωής, εξυγίανση, και σίγουρα προσφέρει πιο ποιοτικό τοπίο. Προστατεύουν  το αγρόκτημα με τη μείωση της οπτικής εισβολής του αυτοκινητόδρομου αλλά και στο οπτικό πεδίο των οδηγών προβάλλεται περισσότερο το τοπίο. Το ΥΠΑΑΤ πριν  μερικά χρόνια, αποσπασματικά επιδότησε  τη διατήρηση και αποκατάσταση φυτοφρακτών στους νομούς Έβρου και Ιωαννίνων.

Εν τω μεταξύ η μετανάστευση, η ερήμωση των ορεινών οικισμών, η πολυαπασχόληση, η εντατικοποίηση της παραγωγής, οι κοινοτικές επιδοτήσεις μετέβαλλαν το τοπίο της  ελληνικής  υπαίθρου.

Η κυριαρχία του κάμπου;

Έτσι φτάσαμε στο σημείο να πιστεύουμε ότι ο τόπος μας είναι φτωχός, άγονος και ξερός και  ας διαθέτει μια από τις πιο  πλούσιες χλωρίδες με τουλάχιστον  700 ενδημικά είδη. Το βουνό εγκαταλείφθηκε από τους αγρότες, οι ημιορεινές περιοχές καλλιεργούνται μερικώς από ξερικές καλλιέργειες, ενώ η κύρια αγροτική παραγωγή μετατοπίστηκε στον κάμπο και μαζί με αυτή και οι κατοικίες των αγροτών.  Στις πεδιάδες λόγω της εντατικοποίησης της παραγωγής  και των αναγκών της, αναπτύχθηκαν νέες τεχνολογίες, έργα υποδομής, θερμοκηπιακές καλλιέργειες με αποτέλεσμα οι αγρότες να αποκτήσουν μεγαλύτερη οικονομική δυνατότητα, τα χωριά τους όμως έχασαν το παραδοσιακό τους χρώμα, τα σπίτια τους, στη προσπάθειά τους να γίνουν πιο σύγχρονα, γίνονται κουτιά, το άμεσο περιβάλλον τους υποβαθμίζεται αισθητικά και περιβαλλοντικά.   Ισοπεδώθηκε η διαφορετικότητα, οι αγρότες  απαρνήθηκαν  τα υπέροχα μικροτοπία  του τόπου τους, στραφήκαν σε μονοκαλλιέργειες, εγκαταλείψαν  τις παραδοσιακές ποικιλίες, ανέπτυξαν σχέδια καλλιεργητικά που εξάντλησαν τους πόρους, υποβάθμισαν το περιβάλλον, δείγμα έλλειψης εκπαίδευσης και κοντόφθαλμης αγροτικής πολιτικής.

Από το 1970 αρχίζουν να μπαίνουν ζητήματα περιβαλλοντικής διαχείρισης, στη καθημερινότητά μας όπως  η ρύπανση των υδροφόρου ορίζοντα  από  νιτρικά άλατα,  η διάβρωση των εδαφών, η ρύπανση από φυτοφάρμακα, η μείωση της βιοποικιλότητας.

Η ανάγκη για ποιοτικό περιβάλλον

Μια σειρά  γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων προκηρύσσονται κατά διαστήματα, που περιλαμβάνουν δράσεις ενίσχυσης που αφορούν μεταξύ άλλων: τη βιολογική γεωργία, τη βιολογική κτηνοτροφία, τη μείωση της νιτρορύπανσης, την προστασία απειλούμενων αυτόχθονων φυλών αγροτικών ζώων, τη διατήρηση ντόπιων ποικιλιών, τη διατήρηση και αποκατάσταση φυτοφρακτών, τη διαχείριση παραλίμνιων εκτάσεων του δικτύου Natura 2000, τη διατήρηση και ανακατασκευή αναβαθμίδων, τη διατήρηση γεωργικών εκτάσεων για την προστασία ειδών άγριας πανίδας  θα μπορούσαν να δώσουν άλλη διάσταση στο αγροτικό περιβάλλον .

Ο ερχομός της κρίσης  επαναπροσδιόρισε την αντίληψή μας για τον αγροτικό τόπο. Αναζητώντας εναλλακτικούς τρόπους απασχόλησης και παραγωγής, ανακαλύπτουμε ότι το αγροτικό τοπίο μπορεί να είναι ένας άσσος στο μανίκι. Οι αγροτικές εκτάσεις δεν χαρακτηρίζονται πλέον σαν αγροτεμάχια μετατρέπονται σε δημόσιο αγαθό που προσφέρονται για αναψυχή, κατοικία, αγροτουρισμό. Ο σύγχρονος αγρότης καλείτε να κάνει το τόπο του πιο δελεαστικό, να  συνδυάσει δραστηριότητες που θα του προσφέρουν εναλλακτικές ευκαιρίες απασχόλησης. Το ποιες θα είναι αυτές είναι αποτέλεσμα μελέτης του κάθε τόπου και των δυνατοτήτων που διαθέτει.  Η ανασυγκρότηση του αγροτικού τοπίου θα παίξει πρωταρχικό ρόλο προς αυτή τη κατεύθυνση και θα μπορούσε να ενταχθεί στην πολιτική της νέας ΚΑΠ.

Ζητούμενο είναι πρώτα από όλα η διατήρηση και προστασία παραδοσιακών τοπίων και καλλιεργειών όπως το μοναδικό ίσως παράδειγμα, που εφαρμόζεται, της  Προστασίας του  Παραδοσιακού Ελαιώνα της Άμφισσας που ανήκει στο Δελφικό Τοπίο. Η εκπαίδευση των αγροτών σε θέματα περιβαλλοντικής διαχείρισης του τόπου τους, η αποκατάσταση του τραυματισμένου τοπίου από άλλες χρήσεις (λατομεία, χωματερές κλπ), η δημιουργία φυτοφραχτών κατά μήκος της γεωργικής γης, η  σύνδεση αγροτικών εκτάσεων με τοπικά σημεία αναφοράς, η απομόνωση της αγροτικής γης από το οδικό δίκτυο μέσω φυτεύσεων, η σύνδεση τυχόν αξιόλογων ανθρωπογενών ή φυσικών σχηματισμών του περιβάλλοντος τοπίου με οικισμούς μέσω μονοπατιών, ενίσχυση των βιοτόπων με φυτεύσεις, η ανάδειξη της γεωμορφολογίας κλπ.  αποτελούν μια σειρά προτάσεων για την αναβάθμιση του αγροτικού περιβάλλοντος και εισοδήματος που πρόσφατα δημοσίευσε η ΠΕΕΓΕΠ (Πανελλήνια Ένωση Επαγγελματιών Γεωτεχνικών και Επιχειρήσεων Πρασίνου). (http://biokipos.blogspot.gr/2014/01/blog-post_25.html). Ο ρόλος των γεωπόνων θα είναι καθοριστικός τόσο στην εκπαίδευση του αγροτικού κόσμου, όσο και στη διαμόρφωση και υλοποίηση προτάσεων για την αναβάθμιση του τόπου τους.

 Οι τοπικές κοινωνίες γνωρίζουν πολύ καλά ότι ενισχύοντας τη μοναδικότητα και την ιδιαιτερότητα του τοπίου τους μπορούν να βγουν κερδισμένοι, παράγοντας ποιοτικά προϊόντα, παρέχοντας αξιόπιστες υπηρεσίες, εξασφαλίζοντας καλύτερο επίπεδο ζωής  και δημιουργώντας τις  προϋποθέσεις παραμονής στον τόπο τους.  

Κείμενο-φωτο

Κατσογιάννη Σταυρούλα

Γεωπόνος-αρχιτέκτων τοπίου

Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία

1.    Μπεόπουλος, Ν. (1996), «Περιβαλλοντικές επιπτώσεις από την εφαρμογή του αναδασμού στην ημιορεινή ζώνη»,

2.    Μπεόπουλος, Ν. (2010), «Σε αναζήτηση του ελληνικού τοπίου»

3.    Στογιάνος Μ. (2014), «Θέσεις και προτάσεις της ΠΕΕΓΕΠ για την βελτίωση του αγροτικού περιβάλλοντος και εισοδήματος»

ΕΘΝΙΚΟΣ ΚΗΠΟΣ

 ΕΘΝΙΚΟΣ ΚΗΠΟΣ 

Ο Εθνικός κήπος  αποτελεί κομμάτι της ζωής όλων των κατοίκων της πόλης και όχι μόνο, πρόσφατα χαρακτηρίστηκε ιστορικός τόπος  και διέπεται από συγκεκριμένη νομοθεσία. Κήπος κλειστός με πυκνούς πολυεπίπεδους όγκους από κυρίως αειθαλή φύτευση, χωρίς μεγάλα ανοίγματα, με πολλά σημεία έκπληξης. Αποτελεί μνημείο όχι μόνο φυσικής αλλά και πολιτιστικής κληρονομιάς τα διακοσμητικά στοιχεία που περιλαμβάνει, τα δομικά υλικά, ο φυτικός του πλούτος, οι συνθέσεις του, τα υδάτινα στοιχεία, αποτελούν σημάδια πολιτισμού, τεχνικής, παράδοσης, καλλιτεχνικής δημιουργίας, με λίγα λόγια αντανακλούν την ιστορία μας.

Παρόλο που η αρχική του διαμόρφωσή του αποτελούσε δυτικό πρότυπο,  μέσα στο πέρασμα του χρόνου κατάφερε να έρθει πιο κοντά στο ελληνικό τοπίο. Ο κήπος κατασκευάστηκε σε τρεις χωρικές και χρονικές φάσεις και χωρίς να ακολουθείται  κάποιο συγκεκριμένο σχέδιο, γεγονός που δεν είναι εμφανές, γιατί παρουσιάζει εικόνα συγκροτημένου κήπου που τον χαρακτηρίζει η ενότητα. Είναι προφανές ότι αυτά τα  175 χρόνια που πέρασαν από την μέρα που φυτεύτηκε το πρώτο δέντρο σε αυτό το κήπο πολλά έχουν αλλάξει  μέσα αλλά και έξω από αυτόν. Και πρώτα από όλα  το φυτικό του  βασίλειο που υπέφερε από ξηρασίες, ζεστά καλοκαίρια, ανέμους, παγωμένους χειμώνες. Αν σκεφτούμε ότι η πλειοψηφία των φυτών εισήχθησαν και δεν ήταν γηγενή, γίνεται αντιληπτό ότι κάποια από αυτά τα είδη δεν κατάφεραν να εγκλιματιστούν, ενώ άλλα κυριάρχησαν και η εξάπλωσή τους έλαβε τη μορφή ανεπιθύμητων ζιζανίων.  Οι πρώτες αλλαγές κρίθηκαν αναγκαίες το 1923 όταν από ιδιωτικός κήπος χαρακτηρίστηκε δημόσιος και θα έπρεπε να υποστεί βελτιώσεις αλλά και μετά την κατοχή έγιναν εργασίες αποκατάστασής του, γιατί ο κήπος είχε υποστεί μεγάλες καταστροφές.   Όλα τα χρόνια της ζωής του βρέθηκαν άνθρωποι να τον αγαπήσουν και να φροντίσουν για τη βιωσιμότητά του, μέσα σε αυτούς πολλοί εργάτες, κηπουροί, γεωπόνοι που δούλεψαν εκεί με πιο γνωστούς τον  διευθυντή  Ν. Ταμβάκη, τον Η. Παπαθεοδώρου, Ι. Κοντόπουλο.

Οι χρήσεις που αποδίδονται σε τέτοιους τόπους δεν μπορεί παρά να είναι ήπιες, ώστε να μην αλλοιώνεται ο χαρακτήρας τους. Στην περίπτωση του εθνικού κήπου έχουμε φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον  να συγκροτούν μια δυναμική ενότητα  που το καθιστούν  μοναδικό έργο. Στους αρχαιολογικούς χώρους το φυσικό περιβάλλον διαχωρίζεται από το ιστορικό και δεν προστατεύεται το ίδιο.

Δεν λείπουν οι επισκέπτες από τον  εθνικό κήπο, έχει όσους χρειάζεται και αυτούς που τον χρειάζονται για να μην αλλοιώνεται η γαλήνια φυσιογνωμία του.   Στη ζωή μας  λειτουργεί σαν ένας παράδεισος που ξέρει να μας  περιμένει, να μας χαλαρώσει, να σβήσει το θόρυβο της πόλης  από τα αυτιά μας, να μας δροσίσει, να καθαρίσει τον αέρα που αναπνέουμε, να  εκπαιδεύσει τα παιδιά της πόλης,  να μας γεμίσει όμορφα συναισθήματα και εικόνες. Αυτός είναι ο ρόλος του.  Και γι αυτό  τούτος ο τόπος αγαπήθηκε.

 Ο εθνικός κήπος κουβαλάει αλλοιώσεις που ως ένα σημείο είναι σημάδι της ηλικίας του, και της φυσικότητάς του, αλλά και σημάδι κακοδιαχείρισής του. Μπαίνει λοιπόν ζήτημα τι χρειάζεται να γίνει στον εθνικό κήπο; Να φτιασιδωθεί σε κάποια σημεία και να επιβαρυνθεί  με κάποιες επιπλέον χρήσεις; Ξεκάθαρα όχι. Ο κήπος δεν χρειάζεται σημειακές παρεμβάσεις, ούτε μπορεί να αποτελέσει το φόντο σε κάποια σύγχρονα έργα τέχνης, δεν μπορεί να παίξει ρόλο κομπάρσου,  διαθέτει ισχυρή φυσιογνωμία και ιστορία  και θα ήταν λάθος να παραμεριστεί η ισχυρή εικόνα του, για να προβληθεί κάτι ξένο πάνω σε αυτόν.

 

Είναι σίγουρο ότι η ανακατασκευή ενός ιστορικού κήπου θα πρέπει να αντιμετωπιστεί συνολικά και όχι αποσπασματικά, να βασίζεται σε  ένα μοντέλο διαχείρισης  που  θα τηρεί  ισορροπίες  ανάμεσα  στην φυσική και την ιστορική διάσταση του χώρου. Απαιτείται μελέτη διαχείρισης, πρώτα από όλα της υπάρχουσας βλάστησης, να γίνουν κλαδεύσεις, να ελεγχτεί  η ευστάθεια των δέντρων, να απομακρυνθεί η αυτοφυής βλάστηση, να γίνουν συμπληρωματικές φυτεύσεις, να γίνει πιο φωτεινός σε κάποια παρτέρια, να συνταχθεί μητρώο για τη προστασία των φυτών, μνημείων του κήπου, να εναλλάσσονται  φυτά στους ανθώνες. Επιβάλλεται να φροντιστεί η συντήρηση και αποκατάσταση των υφιστάμενων εγκαταστάσεων, του μοναδικού συστήματος άρδευσης που διαθέτει, της απορροής του νερού μέσω των ρείθρων, του ισπανικού αναβρυτηρίου, του βοτανικού μουσείου, των θερμοκηπίων, της παιδικής  χαράς, η ανάδειξη των ευρημάτων αρχαιολογικού   ενδιαφέροντος, η μελέτη επαναφοράς κάποιων στοιχείων που έχουν  εξαφανιστεί ή αλλοιωθεί μέσα στο χρόνο.

Η θέση του μέσα στη καρδιά της σύγχρονης πόλης , δίπλα σε άλλους σημαντικούς χώρους το Ζάππειο, το Παναθηναϊκό στάδιο, τους λόφους του Αρδηττού και Άγρα, η  γειτνίασή του με αρχαιολογικούς χώρους τον καθιστούν και τουριστικό προορισμό. Όποιος θέλει να ανακαλύψει τον εθνικό κήπο θα ήταν χρήσιμο να  του δοθεί η ικανότητα να ξεναγηθεί μέσα σε αυτόν.  Ο πράσινος τουρισμός είναι ανεπτυγμένος σε πολλές χώρες και υπάρχει κοινό που ενδιαφέρεται και τον ακολουθεί.

Από ότι φαίνεται χρήματα μπορούν να βρεθούν για την αναγέννηση του κήπου μας αρκεί αυτά τα χρήματα να αξιοποιηθούν ανιδιοτελώς, για ουσιαστικές και αναγκαίες παρεμβάσεις που θα του δώσουν βιώσιμη και αληθινή ομορφιά.

Κατσογιάννη Σταυρούλα

Γεωπόνος-αρχιτέκτων τοπίου

  

ΣΚΙΕΡΟΣ ΚΗΠΟΣ

ΣΚΙΕΡΟΣ ΚΗΠΟΣ

Πριν μερικά χρόνια ο σκιερός κήπος για τα δεδομένα της ελληνικής πόλης θα φάνταζε ουτοπία, ενώ σήμερα που τα κτίρια έχουν ψηλώσει και το ένα σπίτι έχει έρθει πιο κοντά στο άλλο, ο ήλιος δύσκολα φτάνει μέσα σε αυτόν. Όταν μάλιστα όλα αυτά συνδυάζεται και με βορινό προσανατολισμό εκεί τα πράγματα γίνονται πιο σκοτεινά. Η έλλειψη του ήλιου επιδρά στην ανάπτυξη των φυτών αλλά και στη ψυχολογία των χρηστών του κήπου.  Συνήθως οι ιδιοκτήτες ενός τέτοιου κήπου καταναλώνουν πολύ κόπο, χρόνο και  χρήματα μέχρι να καταφέρουν να δουν το χώρο τους να πρασινίζει, αλλά ακόμα και τότε ο κήπος χαρακτηρίζεται από πράσινη μονοτονία.

Πως μπορούμε να κάνουμε πιο φωτεινό ένα σκιερό κήπο;

Ας δούμε αρχικά  τα όρια του κήπου, τη περίφραξη, η οποία μπορεί να  μην είναι ενιαία π.χ ο πράσινος φράχτης να διακόπτεται από κάποιο τοιχίο ή από ένα ξύλινο καφασωτό. Τα τοιχία μπορούν  να βαφτούν σε ανοιχτούς τόνους και να δημιουργούν αντιθέσεις με το πράσινο που κυριαρχεί. Επιλέγονται φυτά που το φύλλωμά τους έχει διαφορετικούς χρωματικούς τόνους καθώς και φυτά που έχουν πανασέ φύλλα σε τόνους του κίτρινου ή του λευκού. Προτιμούνται τα φυλλοβόλα δέντρα σε ένα σκιερό κήπο ώστε το χειμώνα να  επιτρέπεται η είσοδος των αχτίνων του ήλιου, ενώ αν υφίσταται κάποιο αειθαλές κλαδεύεται η κόμη του  ώστε να σκιάζει το δυνατόν λιγότερο ή κόβονται οι χαμηλοί βραχίονες, ώστε το δέντρο να αναπτύσσεται ψηλότερα.

Χρώμα στο σκιερό κήπο

Χρειάζονται πινελιές χρώματος για να αποκτήσει ενδιαφέρον ο κήπος όμως λίγα ανθοφόρα φυτά ανθοφορούν σε σκιερές συνθήκες. Καλό είναι να χρησιμοποιούμε ανοιχτόχρωμες και παλ αποχρώσεις όπως λευκό, ροζ, γαλάζιο, κίτρινο. Δεν είναι δυνατό τα φυτά να διατηρούν το άνθος τους όλο το χρόνο για αυτό το λόγο προτιμούνται πολυετή φυτά που ανθίζουν περιοδικά στη διάρκεια του έτους και να ενισχύουμε με εποχιακά φυτά.

Φυτά που ανθίζουν στη σκιά

Αγγελική, άκανθας,  αζαλέα, γαρδένια, βίγκα, βιβούρνο, ιουστίτσια, κάλλα, καμέλια, μαόνια, ναντίνα, ορτανσία, ροδόδεντρο, σκίμια, σχίνος, σφενδάμι,  υπέρικο, μπεργκένια, στρελίτσια, κίτρινο γιασεμί, αστίλβη, σκυλάκι, βιγκόνια, έρωτας, ιμπάτιενς, κολεός, σάλβια, κυκλάμινο, πανσές

Αν δεν έχουμε την ικανότητα να αλλάζουμε ανθοφόρα φυτά για να ξεφύγουμε από τις αποχρώσεις του πράσινου φυτεύουμε φυτά ή ποικιλίες με φύλλα χάλκινα, κιτρινοπράσινα, λευκοπράσινα, γκρίζα όπως χλωρόφυτο, κισσός πανασέ, αουκούμπα, ίλεξ πανασέ, σεφλέρα πανασέ κ.α.

Φυτά που αναδύουν  άρωμα

Βάλτε άρωμα στον σκιερό κήπο  με φυτά που διαθέτουν αρωματικά άνθη, ή αρωματικό φύλλωμα δηλαδή αγγελική, γαρδένια, σκίμια, βιβούρνο εύοσμο, δάφνη Απόλλωνος, σχίνο, μυρτιά, ρυγχόσπερμο.

Εδαφοκάλυψη

Η εδαφοκάλυψη  αποτελεί ένα από τα πιο δύσκολα σημεία του συγκεκριμένου  κήπου γιατί πέρα από τις αισθητικές απαιτήσεις οι ανάγκες σωστής λειτουργίας του κήπου ορίζουν το δάπεδο να είναι εύχρηστο,  να μην λασπώνει, να περπατείται με ασφάλεια, να καθαρίζεται εύκολα. Αν ο βαθμός σκίασης δεν είναι απαγορευτικός θα μπορούσε να τοποθετηθεί χλοοτάπητας. Η διχόντρα είναι είδος χλοοτάπητα που αντέχει ικανοποιητικά στη σκιά αρκεί το έδαφος στο οποίο θα τοποθετηθεί να μην είναι συμπιεσμένο,  να αποστραγγίζει καλά και να μην έχει εντατική χρήση. Εναλλακτικά μπορεί να γίνει εδαφοκάλυψη με βότσαλο το οποίο βότσαλο πρέπει να έχει σχετικά μικρή διάμετρο  (2-4εκ), για να μπορούμε να περπατάμε άνετα πάνω σε αυτό. Το βότσαλο θα πρέπει να οριοθετείτε γιατί αλλιώς θα σκορπίζει παντού.

Κάτω από το βότσαλο τοποθετούμε γεωύφασμα, που διαχωρίζει το βότσαλο από το χώμα. Αντί για βότσαλο μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε χώμα καλύτερα συμπιεσμένο για να μην λασπώνει.

Άλλα φυτά που εδαφοκαλύπτουν στη σκιά, αλλά δεν πατιούνται είναι ο οφιοπόγων, ο κισσός, ο φίκος ρέπενς κλπ.

Προσοχή χρειάζεται ώστε

·        το έδαφος να στραγγίζει καλά, σε βαριά εδάφη θα χρειαστεί να αναμείξουμε άμμο ποταμίσια

•          Μην ξεχάσουμε να τοποθετήσουμε τον κομποστοποιητή μας  σε μια γωνιά του κήπου

•          Μεγάλη προσοχή στα σαλιγκάρια τα οποία είναι μόνιμοι θαμώνες του σκιερού κήπου

•        Το πότισμα του κήπου να γίνεται με σύνεση, τα φυτά σε αυτό το περιβάλλον δεν έχουν μεγάλες ανάγκες σε νερό

•        Ελέγχουμε συχνά τα φυτά μας γιατί μπορεί να  παρατηρήσουμε προσβολές κυρίως από μύκητες

‘Ένας σκιερός κήπος που ίσως σας ταιριάζει

Αυτός είναι ένας σκιερός κήπος σαν αυτούς που συναντάμε συχνά μέσα στην πόλη. Οι σκιές του εναλλάσσονται με το φως, κινούνται, αλλάζουν θέση ανάλογα με την ώρα και την εποχή.

Αυτή η κινητικότητα του φωτός θα θέλαμε να χαρακτηρίζει τον σκιερό κήπο που σχεδιάσαμε και σαν μεγάλο του πλεονέκτημά, θεωρούμε τη δυνατότητα του να μετασχηματίζεται, αυξομειώνοντας το μήκος των  λωρίδων φύτευσης,   ανάλογα με τις συνθήκες και τις ανάγκες του καθενός. Ο κεντρικός χώρος είναι ουσιαστικά ένα ξέφωτο με χαμηλή βλάστηση, ενώ τα λίγα δέντρα,  περιορίζονται περιφερειακά του κήπου. Επιλέγουμε η περίφραξη να σπάει σε τμήματα, να μην είναι ενιαία, ώστε ο κήπος να φαίνεται μεγαλύτερος, έτσι αποτελείται από φυτικό φράχτη που διακόπτεται από ανοιχτόχρωμο τοιχίο, ενώ κατά διαστήματα τοποθετούνται ξύλινες κολόνες από καφασωτά που αποσπούν την προσοχή μας, επιτρέποντας στο μάτι να περάσει τα όρια του φράχτη και να τονιστεί το στοιχείο του νερού. Τον κεντρικό ξύλινο διάδρομο κόβουν κάθετα λωρίδες, από χαμηλούς θάμνους και εποχιακά ανθόφυτα αλλά διάσπαρτα τυχαία στο χώρο συναντάμε ποώδη φυτά όπως άκανθες και οφιοπώγων,  για να δημιουργείται μια πιο φυσική αίσθηση. Οι λωρίδες φύτευσης πλάτους 30 και 50 εκατοστών, μπορούν να αλλάζουν το μήκος τους ανάλογα με το φως που φτάνει στο κήπο του καθενός μας. Ο υπόλοιπος χώρος εδαφοκαλύπτεται από ανοιχτόχρωμο βότσαλο για να αντανακλάται το φως και χλοοτάπητα διχόντρας. Το παράθυρο που βρίσκεται πίσω από τη βρύση υπονοεί συνέχεια του κήπου. Η βρύση,  λειτουργεί συνεχώς με νερό που ανακυκλώνεται,  μας δίνει ακουστικά αλλά και οπτικά ερεθίσματα και προσφέρει ώρες χαλάρωσης δίπλα στο χτιστό γωνιακό καθιστικό. Οι άλλες τρεις γωνίες του κήπου ενισχύονται με πυκνή φύτευση σκίνα, υπέρικα, μυρτιές, που εναλλάσσουν το ενδιαφέρον μας προσφέροντας χρώμα και άρωμα, ανάλογα με την εποχή.

Στο χώρο που τοποθετούμε τις ξαπλώστρες, θα μπορούσε να μπει μια παιδική κούνια, ένα υπαίθριο σκάκι, ένα πιγκ πογκ, ή ότι ταιριάζει περισσότερο στις συνήθειες και τις ανάγκες μας. Πάνω από όλα όμως αυτό που θα πρέπει να διασφαλίσουμε για να χαιρόμαστε τον κήπο μας όσο γίνεται περισσότερο είναι το λίγο φως που φτάνει ως εκεί να ανακλάται και να φωτίζει το χώρο για αυτό και φροντίζουμε να χρησιμοποιήσουμε κατάλληλα υλικά και χρώματα. Τα φυτά που  επιλέξαμε αναπτύσσονται  στην σκιά, ημισκιά  και σε γενικές γραμμές είναι φυτά της ελληνικής χλωρίδας. Θεωρούμε σημαντικό ο κήπος να διαθέτει στοιχεία που δηλώνουν την εντοπιότητά του. Τα δέντρα είναι κυρίως φυλλοβόλα και   τα χρησιμοποιούμε γιατί μας προσφέρουν απόκρυψη από τα διπλανά κτίρια το καλοκαίρι. Η φροντίδα των  φυτών  δεν απαιτεί πολύ συχνή και χρονοβόρα φροντίδα, ενώ φροντίσαμε όλες τις εποχές να υπάρχουν μυρωδιές και χρώματα που θα  τραβούν το ενδιαφέρον σας. Απολαύστε τον!!!

ΦΥΤΑ ΣΚΙΕΡΟΥ ΚΗΠΟΥ

1.        Ramnus alaternus  Ράμνος                                          

2.        Acer palmatum “atropurpureum” Σφενδάμι κόκκινο

3.        Myrtus communis nana Mυρτιά

4.        Pittosporum tobira nana Αγγελική νάνα

5.        Buxus sempervirens Πυξάρι

6.        Parthenocissus quinquefolia Aμπέλοψη

7.        Carex elata “aurea” Κάρεξ

8.        Εποχιακά ανθοφόρα

9.        Acanthus mollis Άκανθας

10.      Ofiopogon planiscapus Οφιοπώγων

11.      Εquisetum hyemale Πολυκόμπι

12.      Felitsia amelloides Φελίτσια

13.      Hypericum calinicum Υπέρικο

14.      Laurus nobilis Δάφνη Απόλλωνος

15.      Nandina domestica Ναντίνα

16.      Taxus bacatta Ταξός

17.      Pistacia lentiscus  Σχίνος

18.      Pistatia terebinthus Κοκορεβυθιά

19.      Εδαφοκάλυψη με διχόντρα

Κατσογιάννη Σταυρούλα

γεωπόνος - αρχιτέκτων τοπίου

ΚΤΗΜΑ ΣΥΓΓΡΟΥ – ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ένας τόπος εκπαίδευσης

ΚΤΗΜΑ ΣΥΓΓΡΟΥ – ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Ένας τόπος εκπαίδευσης

            ‘Όταν αναφέρομαι στο κτήμα Συγγρού πολλοί είναι οι κάτοικοι του λεκανοπεδίου, φίλοι, γνωστοί, που μου λένε ότι αν και έχουν περάσει απέξω, δεν έχουν μπει ποτέ μέσα και δεν γνωρίζουν τι μπορεί να συμβαίνει μέσα σε αυτό. Το κτήμα Συγγρού λοιπόν βρίσκεται στα βόρεια προάστια, επί της λεωφόρου Κηφισίας, μεταξύ Αμαρουσίου και Κηφισιάς, στο ύψος  του ΚΑΤ. Έχει έκταση 970  ολόκληρα στρέμματα, από τα οποία τα 271 στρέμματα έχουν χαρακτηριστεί αγροτικά ενώ τα υπόλοιπα σαν δασική έκταση.

Ιστορικό

Ο Αντρέας Συγγρός αγόρασε το κτήμα στα μέσα του 19^ου αιώνα, μέσα σε αυτό έχτισε την εξοχική του κατοικία  και το διαμόρφωσε επηρεασμένος από το όραμα του Γεωργίου του Α΄ για το κτήμα στο Τατόι, με σκοπό πέρα από την αναψυχή, να δημιουργήσει ένα πρότυπο εκσυγχρονισμένο αγρόκτημα.

Το δάσος - κτήμα Συγγρού σήμερα ανήκει στο Κληροδότημα της Ιφιγένειας Συγγρού, συζύγου του Ανδρέα Συγγρού. Το 1921, με βάση τα οριζόμενα  στη διαθήκη της Ιφιγένειας Συγγρού, το ομώνυμο Κτήμα κληροδοτήθηκε στην τότε Ελληνική Γεωργική Εταιρεία, προκειμένου «να χρησιμεύει διαρκώς εις την µόρφωσιν καλών γεωργών και κηπουρών». Η Ελληνική και Γεωργική Εταιρία ιδρύθηκε το 1901, από  την πρωτοβουλία αστών και διανοούμενων της εποχής, και σκοπός της ήταν   να εκλαικεύσει τη γεωπονική επιστήμη και να βοηθήσει στη μεταφορά τεχνογνωσίας στους αγρότες του σχετικά νεοσύστατου Ελληνικού κράτους. Η ίδρυσή της και η λειτουργία της προηγήθηκε της ίδρυσης ανεξάρτητου υπουργείου Γεωργίας το 1917, της αγροτικής τράπεζας το 1929, των δύο γεωπονικών σχολών Αθήνας 1920 και Θεσσαλονίκης 1928. Τα πρώτα 20 έτη η εταιρεία αντιπροσωπεύεται στο διοικητικό της συμβούλιο από προσωπικότητες του πολιτικού κόσμου, οι οποίοι και προσδίδουν ένα φιλανθρωπικό προφίλ  απέναντι στους φτωχούς αγρότες της υπαίθρου.  Όλα θα αλλάξουν όταν γεωπονικό επιστημονικό δυναμικό θα αναλάβει ρόλο και θέση μέσα στην εταιρία και έτσι  θα ενισχυθεί η επιστημονική φυσιογνωμία της.

Την Γεωργική Εταιρεία θα διαδεχθεί ως διαχειριστής του Κληροδοτήματος Συγγρού το Ινστιτούτο Γεωπονικών Επιστημών (ΙΓΕ) το 1970, το οποίο διαχειρίζεται το Κληροδότημα και το Δάσος έως σήμερα.  

Το 1991, ολόκληρο το Δάσος Συγγρού χαρακτηρίσθηκε ως τοπίο ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους και εύρεσης αρχαιολογικών ευρημάτων (ΦΕΚ ∆ 968).

Μέσα στο δασόκτημα Συγγρού ευρίσκονται σήμερα οι εγκαταστάσεις του Ινστιτούτου Γεωπονικών Επιστημών (γραφεία, θερμοκήπια, καλλιέργειες, κτίρια σεμιναρίων, χώρος στάθμευσης), το Γυμνάσιο και Λύκειο των Αναβρύτων με τις υποδομές τους (μαθητικό θέατρο, γήπεδα, γυμναστήριο, οικίσκοι – παλαιές κατοικίες καθηγητών, κλπ.), η ΕΠΑΣ Συγγρού,  ένα ΤΕΕ με ειδικότητες γεωργικής εκπαίδευσης, καθώς και τα δύο διατηρητέα μνημεία του: η Βίλλα Συγγρού – κτίσμα του Τσίλλερ και ο νεογοτθικός ναός του Αγ. Ανδρέα. 

Φωτ.1 Ο πύργος του Συγγρού σήμερα όπου στεγάζει τα γραφεία του ΙΓΕ

Φωτ.2 Ο πύργος του Συγγρού, ερειπωμένος, πριν μερικά χρόνια

Εκπαίδευση στο κτήμα

Πέρα όμως από την ομορφιά και τη φυσικότητα του τοπίου, πέρα από το γεγονός ότι το κτήμα Συγγρού αποτελεί καταφύγιο ζωής για τη χλωρίδα και την πανίδα της περιοχής και την αναγκαιότητα ύπαρξής του για τους κατοίκους των γύρω δήμων, η εκπαιδευτική προσφορά του Ινστιτούτου Γεωπονικών  Επιστημών είναι μοναδική και δεν έχει αλλάξει χαρακτήρα 115 χρόνια από την ίδρυσή του. Ο στόχος του παραμένει αναλλοίωτος, να παρέχει αγροτική, επαγγελματική εκπαίδευση και επιμόρφωση, το μόνο που έχει αλλάξει είναι τα σύγχρονα μέσα διδασκαλίας και εκπαίδευσης των μαθητευόμενων καθώς και ο διευρυμένος κύκλος μαθημάτων με νέα μαθήματα σύμφωνα με τις ανάγκες της εποχής. Έχουν προστεθεί μαθήματα σαλιγκαροτροφίας, αρωματικών φυτών, κατασκευής φυτεμένων δωμάτων, παρασκευής φυτικών καλλυντικών, βιολογικής γεωργίας, ποτοποιίας, καλλιέργειας μανιταριών, τυποποίησης αγροτικών προιόντων, εναλλακτικές καλλιέργειες, ανθοδετικής και πολλά ακόμα. Τελευταία προσφέρει δωρεάν μαθήματα κηποτεχνίας και συστημάτων άρδευσης  και  σε ανέργους.

Ο μεγάλος αριθμός των μαθητών που κατακλύζει κάθε μέρα τις αίθουσες διδασκαλίας του ΙΓΕ αποδεικνύει την αναγκαιότητα συνέχισης της λειτουργίας του. Ιδιαίτερα σήμερα που κάποιοι προσπαθούν να αποπροσανατολίσουν και να εκμεταλλευτούν την ανάγκη του αστικού πληθυσμού για επιμόρφωση σε αγροτικά και κηποτεχνικά θέματα. 

Φωτ. 3 Μαθήματα μελισσοκομίας 

Φωτ. 4 Εμβολιασμός δέντρων

Φωτ. 5  Μαθήματα εκτροφής σαλιγκαριών

Φωτ. 6  Καλλιέργεια αρωματικών στο κήπο του πύργου

Φωτ. 7  Στον αμπελώνα διατηρούνται δυσεύρετες  ποικιλίες 

Φωτ. 8 Ο αμυγδαλεώνας 

Φωτ. 9  Σκιερή γωνιά για χαλάρωση

Φωτ. 10  Δεξαμενή νερού που καλύπτει τις ανάγκες σε άρδευση 

Φωτ. 11  Το κελάρι της οικογένειας  Συγγρού  όπως  διασώζεται μέχρι σήμερα

Φωτ. 12 Ο Αντρέας Συγγρός εξακολουθεί να επιβλέπει το κτήμα

Η βλάστηση του κτήματος

Το δασόκτημα ξετυλίγεται σιγά σιγά στα μάτια του επισκέπτη καθώς μετακινείται μέσα σε αυτό ενώ τα καμπύλα μονοπάτια και η θέα των πλευρικών χώρων δημιουργούν συχνά την αίσθηση του αποπροσανατολισμού. Οι εικόνες παίρνουν τη μορφή γραφικών σκηνών που εξελίσσονται σε επίπεδα διαφορετικού βάθους, ενώ οι οπτικές γωνίες οριοθετούνται από ομάδες δέντρων ή θαμνότοπους. Η επιτυχία του χώρου θεωρώ ότι έχει να κάνει με τη φυσικότητά του, την ανεπιτήδευτη διαμόρφωσή, τις αντιθέσεις των μορφών, των συνθέσεων, των χρωμάτων, τις εποχιακές εναλλαγές, με τις εκπλήξεις που αποκαλύπτονται σταδιακά. Το κτήμα-πάρκο θα το χαρακτηρίζαμε σαν ένα φυσικό τοπίο, ένα τοπίο που συναντά κανείς στο ύπαιθρο, με ανοιχτά λιβάδια, συστάδες δέντρων, σκιερά μονοπάτια, ξέφωτα, αγροτικές εκτάσεις. Έχει μια καθαρότητα και μια ελευθερία που πηγάζει από την απλή, φυσική, και αληθινή του διάσταση. 

Στο δασωμένο τμήμα του κτήματος συναντώνται κυρίως χαλέπιος πεύκη, κυπαρίσσια, σκίνα, πουρνάρια, λαδανιές. Τα μεγάλα ξέφωτα, τα σκιερά μονοπάτια φιλοξενούν καθημερινά κατοίκους των γύρω περιοχών και μαθητές. Στους κήπους γύρω από τα κτήρια συναντούνται και φυτά με καλλωπιστικό χαρακτήρα φοίνικες, αγγελικές, μυρτιές, πικροδάφνες, πυράκανθα, τριανταφυλλιές, ακακίες, λιγούστρα, ενώ τον αγροτικό χαρακτήρα του κτήματος ενισχύουν εκτάσεις με ελιές, αμυγδαλιές, φυστικιές, αμπέλια. Στο νοτιοδυτικό άκρο του κτήματος βρίσκονται δύο μεγάλα πουρνάρια,Quercus coccifera, που αποτελούν τοπόσημα μιας και κατά την παράδοση από αυτό το σημείο φόρτωνε τα κιούπια του με νερό ο Σπύρος Λούης, που ως γνωστόν ήταν νερουλάς.

Φωτ. 14 Πουρνάρι, Quercus coccifera, μεταξύ της εκκλησίας του Αγ. Αντρέα και του πύργου

Φωτ. 15  Ένας ιδιαίτερος στίβος που οριοθετείται από πυκνή βλάστηση

Στο κτήμα βρίσκουν καταφύγιο πολλά φυτικά είδη, στοιχεία με τη πιο  αντιπροσωπευτική  χλωρίδα παραθέτω στον παρακάτω πίνακα.   Τα στοιχεία της χλωρίδας συγκεντρώθηκαν από επιτόπιες καταγραφές και από μελέτες της περιοχής.

Επιστημονική Ονομασία	Κοινή Ονομασία
Cercis siliquastrum	Κουτσουπιά
Ceratonia siliqua	Χαρουπιά
Cupressus sempervirens	Κυπαρίσσι
Cupressus arizonica	Κυπαρίσσι γλαυκό
Eucalyptus camaldulensis	Ευκάλυπτος
Pinus halepensis	Πεύκο
Prunus amygdalus	Aμυγδαλιά
Querqus coccifera	Πουρνάρι
Quercus macrolepis	Βελανιδιά
Salix alba	Ιτιά
Pistacia vera	Φιστικιά
Melia azederach	Μελία
Ficus carica	Συκιά
Morus sp	Μουριά
Pyrus amygdaliformis	Γκορτσιά
Olea europaea	Eλιά
Phoenix canariensis	Φοίνικας
Robinia pseudacacia	Ακακία ροβίνια
Fraxinus ornus	Φράξος
Euphorbia helioscopia	Ευφορβία
Laurus nobilis	Δάφνη Απόλλωνος
Nerium oleander	Πικροδάφνη
Arbutus unedo	Kουμαριά
Pistacia lentiscus	Σκίνος
Pittosporum tobira	Aγγελική
Rhamnus alaternus	Ράμνος
Cistus creticus	Λαδανιά
Cistus monspeliensis	Λαδανιά
Coridothymus capitatus	Θυμάρι
Allium nigrum	Αγριοκρέμμυδο
Anthemis arvensis	Ανθεμιδα
Anthyllis hermanniae	Αλογοθύμαρο
Anemone coronaria	Ανεμώνη
Asparagus acutifolius	Σπαράγγι
Bromus madritensis
Bromus sterilis	Αγριοβρώμη
Calentula anversis	Καλέντουλα
Chamomila recutita	Χαμομήλι
Chrysanthemum coronarium	Aγριομαργαρίτα
Cyclamen hederifolium	Κυκλάμινο
Erica manipuliflora	Ρείκι
Eruca vecicaria	Ρόκα
Genista acanthoclada	Αφάνα
Geranium lucidum	Αγριογεράνι
Globularia allypum	Στουρέκι
Hordeum murinum	Αγριοκρίθαρο
Hypericum empetrifolium	Υπέρικο
Malva sylvestris	Μολόχα
Osyris alba	Όσυρις η λευκή
Sinapis alba	Σινάπι
Smilax aspera	Σμίλη
Thymelaea tartonraira	Φυνοκαλιά
Vicia sativa	Αγριόβικος
Papaver Rhoeas	Παπαρούνα
Chamomilla sp	Χαμομήλι

  Το κτήμα ακόμα και για αυτούς που δεν το επισκέπτονται συχνά ή και καθόλου, ακόμα και για αυτούς που το προσπερνάνε από τη λεωφόρο Κηφισιάς, ή για αυτούς που κατοικούν στην ευρύτερη περιοχή είναι εξίσου σημαντικό.

Η συνεισφορά του στον καθαρισμό της ατμόσφαιρας από τους αέριους  ρύπους και τα σωματίδια είναι πολύ μεγάλη. Το γεγονός ότι οι φυτοκοινωνίες του αγροτικού και περιαστικού τοπίου της πόλης εισέρχονται μέσα στο κτήμα και βρίσκουν καταφύγιο πάνω στο πρόσφορο έδαφος του, ενισχύοντας την αστική βιοποικιλότητα, είναι πολύ σημαντικό για την οικολογική ισορροπία της πόλης μας. Αλλά και η βελτίωση της βιοκλιματικής λειτουργίας, της γύρω δομημένης  περιοχής, σίγουρα οφείλεται στην παρουσία της βλάστησης μέσα στο κτήμα, στις σκιασμένες εκτάσεις, στην εξατμισοδιαπνοή, στην απουσία πλακοστρωμένων επιφανειών, στην αύξηση του υδατικού ισοζυγίου του εδάφους μέσω της υδατοπερατότητας του.

 Το κτήμα Συγγρού θα μπορούσε να βελτιωθεί σε  πολλά επίπεδα  γιατί αποτελεί στοιχείο ζωντανό, εξελίξιμο, υποκείμενο στους νόμους της φύσης. Παράλληλα όμως το κτήμα Συγγρού εξυπηρετεί οικολογικούς, κοινωνικούς και κυρίως εκπαιδευτικούς σκοπούς. Για το λόγο αυτό η διατήρηση και δημιουργία τέτοιων οικοσυστημάτων μέσα και γύρω από τις πόλεις αποτελεί αναγκαιότητα αλλά και  απαίτηση της σύγχρονης κοινωνίας και για όλους αυτούς τους λόγους θα πρέπει να προστατεύεται.

Κατσογιάννη Σταυρούλα

Γεωπόνος – Αρχιτέκτων τοπίου