TIERGARDEN, 50 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

Φωτο 1. Μέρος του πάρκου από ψηλά

Το παλαιότερο και το μεγαλύτερο (2,5 τετραγωνικά χιλιόμετρα), δημόσιο πάρκο στο Βερολίνο, το Tiergarten είναι ένας ελκυστικός προορισμός για τους ντόπιους και τους επισκέπτες  της πόλης.

Το  Tiergarten κατασκευάστηκε τον 17ο αιώνα,  ως πάρκο για  κυνήγι από τον Friedrich I Για πολλά χρόνια, ωστόσο, το πάρκο δεν ήταν ανοικτό για το κοινό. Ο Friedrich II (1712 - 1786), δεν είχε το ίδιο ενδιαφέρον για το κυνήγι και έτσι άνοιξε τις πύλες του πάρκου για το κοινό του  Βερολίνου αφού ανέθεσε στο George von Wenzeslaus Knobelsdorff  την ανακατασκευή του πάρκου προσθέτοντας μπαρόκ στοιχεία. Έναν αιώνα μετά το πάρκο απέκτησε  αγγλική ατμόσφαιρα  από τον Peter Joseph Lenné.

φωτο2. Το κατεστραμένο πάρκο μετά το Β΄Παγκόσμιο πόλεμο

Το 1844 εγκαταστάθηκε μέσα στο κήπο ο ζωολογικός κήπος του Βερολίνου, που φιλοξενούσε χιλιάδες ζώα και αποτελούσε τόπο διασκέδασης και χαλάρωσης για μικρούς και μεγάλους.

Δυστυχώς, το πάρκο αποδεκατίστηκε κατά τη διάρκεια του Β 'Παγκοσμίου Πολέμου, για να αντιμετωπίσουν το κρύο οι Βερολινέζοι. Τα δέντρα  κόπηκαν και χρησιμοποιήθηκαν ως καυσόξυλα για να θερμάνουν τα σπίτια, τα περισσότερα από τα ζώα  χάθηκαν.

Μετά το  1955, ωστόσο, η τοπική αυτοδιοίκηση έκρινε σκόπιμο να αρχίσει την αποκατάσταση του Tiergarten,  τα δέντρα, οι θάμνοι, και τα φυτά αντικαταστάθηκαν, καινούργια μονοπάτια χαράχτηκαν, και νέα αξιοθέατα προστέθηκαν.

Σήμερα  το πάρκο, σχεδόν 50 χρόνια μετά τη φύτευσή του,  παραμένει δημοφιλής προορισμός με δασικό χαρακτήρα, ξέφωτα, λίμνες, γλυπτά, μονοπάτια  που δίνουν τη δυνατότητα   για  περίπατο, για ποδηλασία, τρέξιμο και για χαλάρωση.

Φωτο 3. Τμήμα από το μνημείο του Σοβιετικού στρατού.

 κείμενο - φωτο 3

Κατσογιάννη Σταυρούλα

γεωπόνος - αρχιτέκτων τοπίου

ΟΙ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΙ ΚΗΠΟΙ ΤΗΣ ΛΙΓΟΥΡΙΑΣ

H Λιγουρία βρίσκεται ανάμεσα στην Προβηγκία και την Τοσκάνη, κατά μήκος ενός στενού παραθαλάσσιου μακρόστενου κομματιού. Οριοθετείται από ένα τοξοειδές σχήμα βουνών όπου η αλυσίδα από τις Άλπεις και τα Απέννινα συναντιούνται.

Η περιοχή χωρίζεται σε δύο μέρη τη δυτική και ανατολική Ριβιέρα και αποτελεί το νοτιότερο τμήμα της βόρειας Ιταλίας. Χαρακτηρίζεται από μια σειρά από πεδιάδες και ψηλές βραχώδεις ακτές με λίγα ήσυχα ρυάκια. Λόγω του ορεινού όγκου υπάρχει δυσκολία στην επικοινωνία ανάμεσα σε διαφορετικές περιοχές.

Tο Μεσαίωνα με την ανάπτυξη της ναυτιλίας η περιοχή έγινε  σημείο συνάντησης μεταξύ ανατολής και δύσης. Ιστορικά, πολιτικά γεγονότα και εμπορικές συμφωνίες, παρίστανται μάρτυρες της συνέχισης του ρόλου της Λιγουρίας σαν σημείο επαφής ανάμεσα σε ποικιλία πολιτισμών. Οι  κάτοικοι της Λιγουρίας πήραν μέρος στην εξερεύνηση νέας γης και μαζί με τον Χριστόφορο Κολόμβο ήταν υπεύθυνοι για την ανακάλυψη της Αμερικής.

Η έλλειψη όμως κατάλληλης γης για καλλιέργεια ώθησε τους κατοίκους της Λιγουρίας να εκμεταλλευτούν τους λίγους πόρους που είχαν και στο πέρασμα των αιώνων οι πλαγιές των λόφων άλλαξαν. Οι βράχοι κόπηκαν και οι πέτρες χρησιμοποιήθηκαν να χτιστούν ξερολιθιές, οι ταράτσες γεμίστηκαν με χώμα, τα αρδευτικά συστήματα βελτιώθηκαν, η διαμόρφωση  των βουνών έγινε σε  διαδοχικές  στενές λουρίδες , πεζούλες.

Το ιδιαίτερα ήπιο κλίμα του χειμώνα και η επαφή με την ανατολή έκανε αγαπητή την καλλιέργεια δέντρων, λαχανικών και λουλουδιών από ανατολικές χώρες και αμέσως μετά δημιουργήθηκε το ενδιαφέρον για την εξαγωγή τους.

Τα κλιματικά χαρακτηριστικά της περιοχής επιδρούν στην διάπλαση των κήπων όσο και οι πολιτικοί και κοινωνικοί παράγοντες.  Μετά την Αραβική εισβολή τον 10ο αιώνα και την εγκαθίδρυση της Γένοβας  η παλιά τάξη των λόρδων αντικαταστάθηκε από μια νέα τάξη εμπόρων και τραπεζιτών όπου έφτιαξαν παλάτια στις πόλεις και βίλες στην εξοχή. Το γεγονός αυτό τροποποίησε τον αστικό και περιαστικό κήπο που τον 15ο αιώνα περιγράφηκε από ταξιδιώτες και γεωγράφους σαν ένας συνεχόμενος κήπος.

Τα τελευταία πενήντα χρόνια στη Λιγουρία  έχει γίνει μεγάλη συγκέντρωση βιομηχανικής δραστηριότητας. H μετακίνηση ανθρώπων στα αστικά κέντρα παραγωγής έχει προκαλέσει την εγκατάλειψη της υπαίθρου και έχει ευνοήσει την οικοδομική κερδοσκοπία σε πολλές παράκτιες πόλεις.

Ο πρωταρχικός στόχος, σήμερα, είναι  να επιτραπεί στην περιοχή να επανακτήσει την ιστορική και πολιτιστική ταυτότητά της.  Βασικό σε αυτήν την διαδικασία είναι η αναγνώριση και γνώση του τοπίου της περιοχής και  των ιστορικών κήπων της.

περιτοιχισμEνοι κήποι

Η παρουσία περιτοιχισμένων κήπων σε μια επίπεδη παραθαλάσσια περιοχή της δυτικής Ριβιέρας χρονολογείται από την εποχή του μεσαίωνα. Σε ένα ταξίδι της η βασίλισσα της Πολωνίας  το 1647 στην περιοχή του Σαν Ρέμο  περιγράφει το θαυμασμό της βλέποντας μεγάλους σκαλωτούς κήπους  που περιβάλλονται από τοίχους  μέσα στους οποίους δέντρα λεμονιάς,  φοίνικες , γιασεμιά και  λουλούδια  καλλιεργούνται.

Στο Σαν Ρέμο  το 1565 έγινε  υποχρεωτικό να εσωκλείονται οι κήποι  προκειμένου να προστατευθούν τα δέντρα και τα φυτά από ζημιές από το άλατι και τα βοοειδή και επίσης απαγορεύτηκε η κοπή των φοινίκων και των  εσπεριδοειδών. Έτσι τα φυτά συντηρήθηκαν μέχρι την αρχή του αιώνα όπου η ανάπτυξη του τουρισμού έδωσε τους κήπους   των βιλών και των ξενοδοχείων  άλλη χρήση.

ΚΗΠΟΙ ΕΣΠΕΡΙΔΟΕΙΔΩΝ

Τα εσπεριδοειδή ήταν οι πιο ευδιάκριτες φιγούρες στους κήπους της Λιγουρίας μέχρι τον 14ο αιώνα όπου  σημάδευαν το Σαν Ρέμο μέχρι την δυτική Ριβιέρα και το Νέρβι μέχρι την ανατολική Ριβιέρα. Μαζί με την καλλιέργεια της ελιάς αποτελούσαν έναν αναγνωριστικό στοιχείο  των περιοχών αυτών.

Μελετώντας αγροτική  οικονομία και αγροτική ιστορία, βλέπουμε το ρόλο που έπαιξαν οι Γενοβέζοι ,οι Σισιλιάνοι στην εισαγωγή των λεμονιών, και των νεραντζιών στην Ευρώπη από τους Άραβες που καλλιεργούσαν τεράστιες εκτάσεις στη Ν. Αφρική και την Ισπανία.

Σύμφωνα με τον Giovanni Gallesio,  έναν συγγραφέα, οι Γενοβέζοι έμποροι εισήγαγαν τα πορτοκάλια από τη Συρία πριν τους  Πορτογάλους και ήταν αυτοί που τα διέδωσαν τον 16ο αιώνα. Το κλίμα ευνοεί την καλλιέργεια και παραγωγή πολλών τύπων λεμονιών ( Limon ligusticus, Limon genuensis, Limon sponginus Liguriae verrucosus)  που περιγράφονται από τον Giovanni Battista Ferrari  το 1646.  Πολλά από αυτά προορίζονταν για Γερμανία και Αγγλία, όπως βεβαιώνεται ήδη στο δέκατο τέταρτο αιώνα από τα καταστατικά του Σαν Ρέμο.

Ο Ferrari θεώρησε τους οπωρώνες  εσπεριδοειδών της Λιγουρίας μεγάλης σπουδαιότητας και τα περιέγραψε σαν τη νύμφη  Aρετούσα. που  μετασχημάτισε τον κόλπο της Γένοβας σε έναν "αρωματισμένο ωκεανό" όπου τα αεράκια διέδιδαν  το χαρακτηριστικό γνώρισμα των ανθών της πορτοκαλιάς και λεμονιάς .

Στο Nέρβι. εκτός από τους οπωρώνες εσπεριδοειδών υπήρξε  μια συγκέντρωση φυτωρίων του όπου φυτά και δέντρα  στέλνονταν στο εξωτερικό. Έτσι το δέκατο έβδομο αιώνα έγινε μόδα η  ανάπτυξη των εσπεριδοειδών στα θερμοκήπια πορτοκαλιών. Προς το τέλος του δέκατου όγδοου αιώνα υπήρξε μία μερική εγκατάλειψη  αυτού του τύπου καλλιέργειας εξ αιτίας των επαναλαμβανόμενων χειμερινών παγετών που ήταν μέρος μιας γενικής ψύξης  του κλίματος κατά τη διάρκεια του αιώνα.

Με τον ανταγωνισμό από τις άλλες παραγωγικές περιοχές της Μεσογείου οι αγροτικοί κήποι με εσπεριδοειδή που υπήρχαν από το μεσαίωνα και χαρακτήριζαν την περιοχή της Λιγουρίας εξαφανίστηκαν. ¨Έτσι η παράδοση χρόνων να φυτεύονται ξινά στους κήπους της Λιγουρίας και κατά μήκος των δρόμων εγκαταλείφθηκε.

ΚΗΠΟΙ ΦΟΙΝΙΚΩΝ

Η παρουσία των φοινίκων στην δυτική Ριβιέρα χρονολογείται πολύ πριν το 19ο αιώνα. Ήταν μια ανακάλυψη για τους ταξιδιώτες της βόρειας  Ευρώπης οι καλλιέργειες του Phoenix dactylifera στις πλαγιές των λόφων της Μπορντιγκέρα και του Σαν Ρέμο. Η φήμη αυτής της ακτής με την αφρικανική εμφάνιση περιγράφηκε από ποιητές, βοτανολόγους και  φυσιοδίφες.

Ιστορικά ντοκουμέντα όπως γράφτηκαν  το 1584 επιβεβαιώνουν ότι οι φοίνικες καλλιεργούνταν  για τα φύλλα τους που χρησιμοποιούνταν για διακοσμητικούς λόγους. Τα έστελναν στη Ρώμη, (στο Βατικανό), για το Πάσχα και άλλες θρησκευτικές γιορτές, συνήθεια που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Η εξωτική γοητεία που ασκούσαν οι φοίνικες είχαν αξιοσημείωτη επιρροή σ‘αυτούς τους κήπους στο τέλος του 19ου αιώνα και φτιάχνονταν για τους ξένους τουρίστες που περνούσαν τις χειμερινές τους διακοπές στην Ριβιέρα.

Οι φοίνικες χρησιμοποιήθηκαν σε δημόσια πάρκα, στα νέα τουριστικά κέντρα του Σαν Ρέμο , της Μπορντιγκέρα, και του Ραπάλο, κατά μήκος λεωφόρων για περίπατο, δημιουργώντας έτσι μια πράσινη ζώνη μαζί με τους κήπους των ξενοδοχείων και των βιλών κατά μήκος της ακτής.

Η λεωφόρος των φοινίκων στο Νέρβι σχεδιάστηκε στο τέλος του 19ο αιώνα πίσω από το σιδηροδρομικό σταθμό. Aποτελείται από  σειρές φοινίκων κατ’ εναλλαγή με νεραντζιές και αποτελεί μια περιοχή με μεγάλη κηποτεχνική αξία μόλις μερικά χιλιόμετρα από το κέντρο της πόλης. Ενισχύθηκε επίσης από τον περίπατο δίπλα στην θάλασσα ανάμεσα στα βράχια και τα βοτανικά πάρκα του Gropallo και Grimaldi. Η φύτευση των δέντρων χρηματοδοτήθηκε από μια δημόσια συνδρομή,  σχεδιάστηκε για να αυξήσει τις τιμές ιδιοκτησίας των κομψών βιλών και των κήπων που κατασκευάστηκαν στις πλευρές του που λόγω  της πλούσιας βλάστησης, έδιναν την εντύπωση του παραδείσου, της  ευημερίας , του πλούτου και της υγείας.

BΡAXOKHΠOI

Στο δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα οι κήποι της Riviera  τοποθετήθηκαν σε δύσκολες περιοχές, σε ακρωτήρια και σε απότομους βράχους προκειμένου να εκμεταλλευθούν  πλήρως οι  πανοραμικές απόψεις, χρησιμοποιούν τις τραχιές κλίσεις - για τις οποίες άλλα συνθετικά στοιχεία σκληρά θα ήταν πιο κατάλληλα - στη δημιουργία των κήπων όπου η μεσογειακή βλάστηση υπερισχύει.

Η συνοχή μεταξύ του κήπου και του τοπίου οδήγησε στην εξέλιξη των  βραχόκηπων. Οι φυσικοί απότομοι βράχοι διατηρήθηκαν και παγιώθηκαν με τη φύτευση του lentiscus Pistacia.  Terebintus Pistacia.  Angnstifolia Phillirea, Viburnum tinus. και διάφορα είδη Cistus, Rosmarinus και lavender.

Οι μικροί πανοραμικοί πυργίσκοι και τα πανοραμικά πεζούλια που βλέπουν τη θάλασσα δημιουργήθηκαν γύρω από τις αυθόρμητες ομάδες πεύκων halepensis. Συγχρόνως άλλου τύπου  βραχόκηποι κατασκευάστηκαν στους κήπους Hanbury, όπου οι απότομες κλίσεις με  νότια έκθεση μετασχηματίστηκαν μέσω της τοποθέτησης  μεγάλων βράχων και έτσι  δημιουργήθηκε  μικροκλίμα   κατάλληλο για την καλλιέργεια  των κάκτων αλόες ,αγκαύες, οπούντιες, ευφορβίες, φυτά που μπορούν να αντέξουν την ζέστη και την έλλειψη νερού.

Ο Τhοmας Hanbury και Ludwig Winter ξεκίνησαν την πειραματική καλλιέργεια  φυτών από ξηρές και ημιέρημες ζώνες αποκομίζοντας πολύ σημαντικά αποτελέσματα  που παρείχαν έμπνευση για άλλους κήπους όπως στη βίλα Sommerherg στο Nέρβι (που καταστράφηκε αργότερα), όπου υπήρξε μια ιδιαίτερη συλλογή  κάκτων και παχύφυτων, και το διάσημο εξωτικό κήπο στο Μόντε Κάρλο.

ΕΞΟΤΙΚΟΙ ΚΗΠΟΙ

Στο δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα η Ριβιέρα, μαζί με τη λίμνη Como και τη λίμνη Maggiore, οι  λόφοι της Φλωρεντίας και η ακτή της Αμάλφης, έγιναν ένας από τους αγαπημένους προορισμούς του ευρωπαϊκού τουρισμού.

Βοτανολόγοι  από τη βόρεια  Ευρώπη προσελκύονταν από το ήπιο κλίμα και την ομορφιά του τοπίου και έρχονταν τακτικά να περάσουν το χειμώνα στις ακτές της  Λιγουρίας όπου πιθανά τροπικά είδη και υποτροπικά καλλιεργούνται επιτυχώς στο ύπαιθρο μάλλον  ή στα θερμοκήπια και τους χειμερινούς κήπους. Στα μοντέρνα θέρετρα όπως το Σαν Ρέμο και Rapallo μια προτίμηση για το ελκυστικό εξωτισμό επικράτησε και αυτό μπορεί να φανεί και στους κήπους και στα κτήρια. Τα εξωτικά φυτά που φυτεύτηκαν είτε από μόνα τους είτε σε θεαματικές ομάδες στα παρτέρια  και τα πεζοδρόμια με εκλεκτικό ύφος χαρακτήρισαν τους ιδιωτικούς κήπους και τα δημόσια πάρκα.

Τα εξωτικά φυτά  διαδίδονται πέρα από τα σύνορα των κήπων με αποτέλεσμα να υπάρξει μια ριζική αλλαγή στην παράκτια βλάστηση. Οι  παραδοσιακές φυτεύσεις (άλση ελιών και μεσογειακή βλάστηση)   τροποποιήθηκαν από την παρουσία των ζωηρών χρωμάτων των ακακιών, της Βουκαμβίλιας, του Καλιστήμονα, και άλλων φυτών που εύκολα εγκλιματίστηκαν.

ΚΡΕΜΑΣΤΟΙ ΚΗΠΟΙ

Η απότομη κλίση της γης καθόρισε την εξέλιξη των κρεμαστών κήπων που εσωκλείστηκαν μεταξύ των κτηρίων αλλά με συνέχεια προς το δρόμο.

Το ευνοϊκό κλίμα κατέστησε πιθανό να δημιουργηθούν   ανοικτά κατοικήσιμα διαστήματα που θα μπορούσαν είτε να καλυφθούν είτε να αποκαλυφθούν και που επέτρεψαν τις σύνθετες μετακινήσεις από έναν ανοιχτό χώρο σε άλλο  γύρω από το κεντρικό προαύλιο.

Τον 19ο αιώνα πλήθος οι κήποι της οδού Aurea συγκρίνονται με τους κρεμαστούς κήπους της Βαβυλώνας και μας πληροφορούν για τα φυτά και τα δέντρα που αναπτύσσονταν εκεί, πολλά από τα οποία  έχουν εξαφανιστεί ή έχουν αντικατασταθεί από άλλα  ( νεραντζιές, ροδιές, γιασεμιά, τριανταφυλλιές, μυρτιές) , αρωμάτιζαν τις αυλές και συνόδευαν τον ήχο του νερού  από τις λίμνες και τα σιντριβάνια.

 κείμενο

Κατσογιάννη Σταυρούλα

γεωπόνος - αρχιτέκτων τοπίου

Ο ΚΗΠΟΣ ΤΟΥ ΙΛΙΟΥ ΜΕΛΑΘΡΟΝ

To Ιλίου Μέλαθρον, έργο του Ερνέστου Τσίλερ, ήταν μία από τις ωραιότερες οικίες του 19 ου αιώνα και ανήκε στη οικογένεια Σλήμαν. Κτίστηκε το διάστημα 1878-1879 και το όνομά του,  σημαίνει «μέγαρο της Tροίας».

Το κτήριο είναι διώροφο, ακολουθεί το νεοκλασικό ρυθμό συνδυάζοντας στοιχεία από την ιταλική αναγέννηση, όπως οι δύο εξώστες στην πρόσοψη, που προσδίδουν ελαφρότητα και κομψότητα στον όγκο του κτηρίου. Στο κτήριο εφαρμόστηκαν τεχνολογικοί νεωτερισμοί, όπως ο εξαερισμός με αγωγούς πίσω από τη διάτρητη γύψινη άκανθα που διατρέχει την οροφή κάθε δωματίου, η θέρμανση με φωταέριο, αλλά και η προστασία από πυρκαγιά με τη χρήση ξύλου μόνο στις πόρτες και στα παράθυρα.

Ο κήπος της οικίας αποτελείται ακόμα και σήμερα από δύο αυλές στις δύο εισόδους του από την οδό Πανεπιστημίου και μία μεγαλύτερη στην πίσω πλευρά του κτηρίου όπου παλιότερα υπήρχε αμαξοστάσιο, στάβλος για τα άλογα, πηγάδι που είχε χρηστική αξία, και βρύσες. Γάτες, πουλερικά και περιστέρια κυκλοφορούσαν ελεύθερα στον κήπο.

Ο κηπουρός ονομαζόταν Πρίαμος μιας και ο Σλήμαν είχε τη συνήθεια να προσφωνεί το προσωπικό του με ονόματα εμπνευσμένα από τα ομηρικά έπη. Τα καρποφόρα δέντρα του κήπου, τις φυστικιές, τις ροδιές, τις βερικοκιές, τις ροδακινιές, την κληματαριά,  τα φρόντιζε και  ο Σλήμαν όταν είχε χρόνο και δεν έλλειπε ταξίδια. Εκτός από τα καρποφόρα ο κήπος είχε φοίνικες, ακακίες, κυπαρίσσια και άλλα δέντρα που ευδοκιμούν στην Αθήνα.

Οι μεταλλικές διακοσμήσεις των εξωτερικών χώρων, έγιναν σε εργαστήριο του Πειραιά και αποτελούν δείγματα μαστοριάς της εποχής.
Tο διάκοσμο του μεγάρου ολοκλήρωναν πήλινα αντίγραφα αρχαίων αγαλμάτων που κατασκευάστηκαν στη Βιέννη, από τα οποία τρία τοποθετήθηκαν στον κήπο και είκοσι τέσσερα περιμετρικά στην ταράτσα. Στον πίσω κήπο τοποθετήθηκε ο «Οινοχόος Σάτυρος» του Πραξιτέλη, στην είσοδο η Αμαζόνα, στη ΝΑ πλευρά του κήπου ο «Μελέαγρος» του Σκόπα, αγάλματα που μπορεί να θαυμάσει ο επισκέπτης και σήμερα.

Tο 1983, η Kτηματική Εταιρεία του Δημοσίου παραχώρησε το Iλίου Mέλαθρον στο Yπουργείο Πολιτισμού. Μετά από εργασίες αποκατάστασης του κτηρίου, στο Iλίου Mελάθρον σήμερα στεγάζεται το Νομισματικό Μουσείο. Ο κήπος εξακολουθεί να ξαφνιάζει ευχάριστα, μιας και αποτελεί δείγμα εναπομείναντα αστικού κήπου στο κέντρο της Αθήνας με δημόσιο χαρακτήρα. Στην πίσω πλευρά λειτουργεί καφενείο που προσφέρει απομόνωση από τους ήχους της πόλης και χαλάρωση, μέχρι αργά το βράδυ.  Δίπλα στο καφενείο κυριαρχεί ένα δέντρο Pistacia terebinthus,  αυτή την εποχή είναι ανθισμένες οι παρκινσόνιες, οι  άκανθες, και οι τριανταφυλλιές. Αξίζει να τον επισκεφτεί κανείς είτε συνδυάζοντας το με το μουσείο είτε όχι. Η αίσθηση της δροσιάς και της ηρεμίας θα τον αποζημιώσει.

Κείμενο-φωτο

Κατσογιάννη Σταυρούλα

Γεωπόνος-Αρχιτέκτων τοπίου

Οδηγώντας στην Εγνατία : Ένας ωραίος δρόμος αλλά…. χωρίς παρόδιο πράσινο .Γιατί;

                                                                                    Toυ Κώστα Κασσιού

                                                               Ομότιμου Καθηγητή ΕΜΠ

Ήταν σχεδόν ξαφνική  η απόφαση για μια εξόρμηση μακριά –όσο γινόταν ποιο μακριά –από το ‘κλεινόν άστυ’  για να περάσουμε  τις άγιες μέρες του Πάσχα. Κάτι όμως  οι προβλέψεις της μετεωρολογικής υπηρεσίας  για καιρό με βροχές και κρύο κάτι μικροκρυολογήματα  μας κρατούσαν σε αναμονή της απόφασης  για το μακρινό πασχαλινό ταξίδι.  Προορισμός της διαμονής  μας θα ήταν η  πόλη της Καβάλας  ενώ  σχεδιάζονταν  και  ενδιάμεσες εξορμήσεις  σε Ξάνθη και Αλεξανδρούπολη .

Τελικά ξεπερνώντας όλες τις αντιρρήσεις και αναστολές ελήφθη η μεγάλη απόφαση και με συνοδηγό τη γυναίκα μου πρωί της Μ. Πέμπτης έγινε η αναχώρηση για τη βόρεια Ελλάδα. Πρώτος σταθμός και διανυκτέρευση  ήταν η νύφη του Θερμαϊκού η ωραία Θεσσαλονίκη.  Η διαδρομή , στον Ε75 δρόμο ,ήταν άνετη και ευχάριστη   διασχίζοντας  ένα καταπράσινο  Θεσσαλικό κάμπο  και ξεπερνώντας   βέβαια τις δυσκολίες  στο ‘πέταλο του Μαλιακού’ . Το οδικό δίκτυο με μικρή εξαίρεση τα Τέμπη ήταν σε αρκετά καλή  κατάσταση με μόνη την παραφωνία την ατέλειωτη σειρά από τα …διόδια. Σε όλη τη διαδρομή το πράσινο εκατέρωθεν των δρόμων ήταν ομολογουμένως μια πετυχημένη παρόδια σχεδίαση ‘αρχιτεκτονικής του τοπίου’. Δένδρα άλλοτε φυλλοβόλα και άλλοτε αειθαλή- πεύκα χωρίς φαγώματα από κάμπιες- εναλλάσσονταν με θάμνους από σπάρτα που λουλούδιζαν , πικροδάφνες αλλά και αρμυρίκια  συντρόφευαν τους οδηγούς  και τους χάριζαν μια εικόνα ανοιξιάτικης  αισιοδοξίας και ελπίδας  που όλοι μας έχουμε ανάγκη   σε τούτους τους  χαλεπούς  καιρούς που περνάμε .

Το άλλο πρωί της Μ. Παρασκευής ξεκινήσαμε με κατεύθυνση την Καβάλα τούτη τη φορά παίρνοντας τον πολυδιαφημισμένο και πολυδάπανο στην κατασκευή του δρόμο της ‘Εγνατίας Οδού’ ή  τον Ε90 του χάρτη. Ο δρόμος άνετος και εμφανώς καινούργιος χωρίς διόδια και με διεθνείς προδιαγραφές ασφαλείας ήταν εξαιρετικός στο να οδηγείς. Διασχίζοντας πεδινά  και ημιορεινά άλλοτε δασωμένα και άλλοτε γυμνά τοπία  περνώντας  δίπλα από υγροτόπους και λίμνες   με σωστή σήμανση σε έκανε να νοιώθεις  ικανοποίηση για ένα τεχνικό έργο του τόπου μας που έφερε τους ανθρώπους της Βόρειας Ελλάδας τόσο κοντά μεταξύ τους  και πιο κοντά ακόμα και με την υπόλοιπη Ελλάδα.

Κάτι όμως έλειπε από τον δρόμο αυτό που θα τον έκανε να είναι μοναδικός  και που ήταν σε πλήρη αντίθεση με τον προηγούμενο οδικό άξονα  από Αθήνα σε Θεσσαλονίκη. Πουθενά εδώ δεν φάνηκε παρόδιο πράσινο. Μόνο γυμνά πρανή με σκούρα δίχτυα που κάλυπταν τις άγονες βαθμίδες , εικόνα και αίσθηση που  σε ανάγκαζε  να τρέξεις  γρήγορα  για να τα προσπεράσεις  ελπίζοντας ότι κάποια άλλη παρόδια εικόνα πρασίνου παρακάτω θα σε ανακούφιζε.

Αλλά εις ‘μάτην΄’. Και πιο  κάτω και σε όλη τη διαδρομή  ακόμα και εκεί που μπορούσαν να μεγαλώσουν όμορφες αλέες ελληνικών φυτών , ξεραΐλα συναντούσες και μια παρόδια  γύμνια λες και η αισθητική του δρόμου είχε σταματήσει στην άσφαλτο , στις γέφυρες και στα σιδερένια πετάσματα  της Εγνατίας οδού!!!.

 Φτάνοντας  ,από ψηλά  η Καβάλα σε γοητεύει . Σου δίνει την αίσθηση  νησιώτικου  οικισμού  με τα σπίτια να τα φωτίζει ο ήλιος  και νάναι σφιχτοδεμένα στην πλαγιά του κατάφυτου Αισθητικού της Δάσους  .Το αρχαίο Υδραγωγείο  με τις καμάρες του να  διαπερνά  την πόλη ενώ  στο βάθος  οι στέγες  της  παλιάς  πόλης  να βυθίζονται στο μπλε χρώμα  της θάλασσας  φκιάνοντας γραφικά λιμανάκια που τα …ζωντανεύουν τα γευστικά ουζάδικά τους. Το ξενοδοχείο πάνω στη θάλασσα μας χάριζε  μια απέραντη θέα στο γαλάζιο του Αιγαίου  με τη Θάσο στο βάθος και την κορυφή του Άθω να εποπτεύει το πέλαγος.

Η άλλη μέρα μας βρίσκει  κοντά σε   παλιούς φίλους στην Ξάνθη. Η ξενάγηση στην παλιά πόλη  μέσα από  Ξανθιώτικα αρχοντικά και καλντερίμια σε γυρίζουν πίσω σε παλιές ωραίες εποχές μια άλλης Ελλάδας χωρίς πολυκατοικίες , αυτοκίνητα και θόρυβο αλλά με νερά να τρέχουν μέσα από την πόλη φερμένα από όμορφα δασωμένα βουνά που την τριγυρίζουν και την  προστατεύουν. Και μετά η μοναδική εμπειρία στη γειτονική Λίμνη της Βιστωνίδας  –την πρόσφατα πολύπαθη λίμνη από τους πολιτικάντζηδες - με το εκκλησάκι της στο μέσον και το Πόρτο Λάγος στο πέρασμά της.

Πουλιά  του υγροβιότοπου παντού και μαζί απολαυστικές γεύσεις από ολόφρεσκα ψάρια στις γραφικές ταβέρνες  κοντά στη Λίμνη.

Το Πάσχα ανήμερα μας στέλνει  τώρα στην όμορφη  πόλη της Αλεξανδρούπολης πιο Ανατολικά  για να το γιορτάσουμε μαζί με παλιούς μας  καλούς φίλους απ τα νεανικά μας χρόνια. Παίρνουμε   τώρα την   Εγνατία που συνεχίζει να σε προκαλεί στην οδήγηση με την άριστη ποιότητα του οδοστρώματός της ,αλλά να σε απογοητεύει  με τη φτώχεια της παντελούς απουσίας σε αισθητική επένδυση  με  παρόδια βλάστηση και φυτά . Ο Φάρος  στην πόλη της Αλεξανδρούπολης  φωτίζει τις Θρακιώτικες  καρδιές  που ακτινοβολούν  σε όλη την Ελλάδα   το πείσμα τους να μένουν εκεί  και να φυλάνε  Θερμοπύλες. 

Η πασχαλιά, όπως όλες οι ωραίες στιγμές τέλειωσε γρήγορα . Η επιστροφή έγινε με ασφάλεια στην πολύβουη Αθήνα ξαναοδηγώντας  μέσα από την  άδενδρη Εγνατία –Ε90- και την καλοφτιαγμένη με παρόδια βλάστηση και τοπίο της Ε75. Μου έμεινε όμως ένα γιατί στο τέλος.

Αλήθεια δεν θα μπορούσαν άραγε να διαθέσουν ελάχιστα  ακόμα χρήματα από τα δισεκατομμύρια που δόθηκαν σε μπετόν  και σίδερα ώστε να έκαναν αυτό το τεράστιο εθνικό έργο την Εγνατία οδό να είναι ένας καταπράσινος  εθνικός διάδρομος που να χαρίζει στους  οδηγούς και επισκέπτες  μια εμπειρία  από τη  μοναδική φύση της Ελλάδας ;

Μάιος 2011

Το παραπάνω άρθρο έχει δημοσιευτεί στο περιοδικό CAR.

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ – ΠΡΑΣΙΝΟΙ ΤΟΠΟΙ

 Οι αρχαιολογικοί χώροι, τόποι ιστορικού ενδιαφέροντος, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας ενός τόπου. Διάσπαρτοι μέσα σε αστικά περιβάλλοντα, σε αγροτικές περιοχές, συνδέουν το χθες με το σήμερα και το αύριο. Συνδιαλλάσσονται με γειτονικούς σύγχρονους οικισμούς, αλλά αποτελούν και φυσικούς χώρους που  παίζουν το ρόλο καταφυγίου άγριας ζωής είτε μέσα στη πόλη είτε στην εξοχή. Πολύ συχνά ο επισκέπτης  συναντά διάφορα είδη πουλιών, εντόμων ακόμα και θηλαστικών. Η χλωρίδα  εντυπωσιάζει με τον πλούτο της όλες τις εποχές του χρόνου  ιδιαίτερα όμως την άνοιξη  τα αγριολούλουδα, τα ανθισμένα δέντρα, μετατρέπουν τους αρχαιολογικούς χώρους σε πανέμορφους βιότοπους.

Φωτο 1. Αρχαία Μεσσήνη. ¨Ένας πολύ σημαντικός αρχαιολογικός βιότοπος

Είναι γνωστή η αλληλεπίδραση του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος, στο φυτικό και  ζωικό βασίλειο αλλά και το αντίστροφο μέσα σε ένα οικοσύστημα. Τα δέντρα, οι θάμνοι, οι πόες που συντροφεύουν τους αρχαίους θησαυρούς επιβάλλεται να προστατεύονται γιατί αποτελούν σημεία αναφοράς του ελληνικού τοπίου από τα αρχαία χρόνια έως σήμερα.

Θυμάμαι όταν παρακολούθησα, σε ένα σύγχρονο μουσείο, πριν μερικά χρόνια ένα πρόγραμμα εικονικής πραγματικότητας της Αρχαίας αγοράς, να αναπαρίστανται τα κτίσματα και παντού ολόγυρα σαν εδαφοκάλυψη  να απλώνεται  ένα πράσινο χαλί και τίποτα άλλο. Θυμάμαι πόσο μακριά από την πραγματικότητα  ήταν αυτή η προσπάθεια γιατί έλλειπε η αποτύπωση της βλάστησης.

Φωτο 2. Ένα από τα κατεστραμμένα πεύκα από πιτυοκάμπια μέσα στον αρχαιολογικό χώρο της Ακρόπολης.

Η διαχείριση των χώρων αυτών πρέπει να βασίζεται στο σκεπτικό  όχι μόνο της συντήρησης  αλλά και της προσέλκυσης και της συνέχισης της ζωής. Δεν είναι τυχαίο ότι μέσα στους αρχαιολογικούς χώρους μπορεί να συναντήσει κανείς από αλεπού, σκαντζόχοιρο, χελώνα, φίδι, σαύρες μέχρι γεράκι, κοτσύφια, τσαλαπετεινούς. Το συνεχές βουητό από τις μέλισσες παραπέμπει σε  ενεργά οικοσυστήματα που παράγουν ζωή. Οι σπόροι βρίσκουν το πρόσφορο έδαφος, σταματούν το ταξίδι τους και αποφασίζουν να ριζώσουν και να βλαστήσουν σε ένα ασφαλές περιβάλλον. Η συμβίωση του ασβεστολιθικού πετρώματος, του μαρμάρου, της πέτρας με την ελιά τη μυρτιά, τη γκορτσιά, τη βελανιδιά, το πεύκο ξεκίνησε χιλιάδες χρόνια πριν και θα πρέπει να διαφυλαχθεί.

Απαιτείται σχέδιο προστασίας και διαχείρισης του πράσινου των αρχαιολογικών χώρων. Σχέδιο που θα αφορά την πυροπροστασία τους, την εξασφάλιση των απαιτούμενων αρδεύσεων, το σχεδιασμό νέων φυτεύσεων, την εφαρμογή καλλιεργητικών επεμβάσεων π.χ. για την  φυτοπροστασία τέτοιων χώρων θα πρέπει να εξαντλούνται όλοι οι βιολογικοί τρόποι αντιμετώπισης των ασθενειών, ενώ τα  ζιζάνια μπορούν να διαχειριστούν, όπου χρειάζεται με μηχανικά μέσα ή με διάφορους τρόπους εδαφοκάλυψης  ώστε να αποφεύγεται το φύτρωμά τους. Παλιότερα γινόταν χρήση κάποιων ζιζανιοκτόνων που δημιουργούσαν προβλήματα στο μητρικό πέτρωμα των αρχαιοτήτων, γρήγορα όμως έγινε αντιληπτό και σταμάτησε η χρήση τους.

Φωτο 3.Φοίνικες στον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμικού αφημένοι στην τύχη τους

Η εικόνα που παρουσιάζουν τα φυτά των περισσότερων αρχαιολογικών χώρων  είναι εικόνα εγκατάλειψης, παρόλο που από τη φύση τους είναι ανθεκτικά φυτά, εγκλιματισμένα που δεν έχουν μεγάλες απαιτήσεις.  Η υπεύθυνη υπηρεσία του υπουργείου πολιτισμού φαίνεται ότι δεν διαθέτει τα απαραίτητα χρήματα ή εξειδικευμένο προσωπικό για να επιληφθεί των ζητημάτων φυτοπροστασίας που προκύπτουν, άμεσα, με αποτέλεσμα η βλάστηση να υποβαθμίζεται και να καταστρέφεται. Οι αρχαιολογικοί χώροι όμως αποτελούν και χώρους πρασίνου μέσα στο αστικό περιβάλλον, για αυτό και δεν θα πρέπει να υποτιμάται αυτός ο ρόλος τους γιατί είναι εξίσου σημαντικός τόσο για τους ίδιους τους χώρους αυτούς, όσο και για  τους κατοίκους των γύρω περιοχών. Φαντάζομαι σε κανέναν δεν θα άρεσε να δει τους αρχαιολογικούς χώρους να μετατρέπονται σε σεληνιακά τοπία.

Φωτο 4.  Ελιά, σύμβολο αιώνιας ζωής, στην Αρχαία Ολυμπία.

Κείμενο-φωτο

Κατσογιάννη Σταυρούλα

Γεωπόνος-Αρχιτέκτων τοπίου

Το παραπάνω άρθρο έχει δημοσιευτεί στο ηλεκτρονικό περιοδικό http://www.greekarchitects.gr/

Η ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ

Ο Θεραπευτικός κήπος μπορεί να είναι ένα ήρεμο  τοπίο  που  αποπνέει ασφάλεια, σιγουριά και γαλήνη, που προσφέρει καταφύγιο, δημιουργική ενασχόληση,  παρατήρηση, που βάζει τον ίδιο τον ασθενή να συμβιώσει, να ανακαλύψει  ή να απελευθερώσει  την δυναμική του φυσικού περιβάλλοντος.

Η έννοια των θεραπευτικών κήπων δεν είναι καινούργια, είναι γνωστή εδώ και 1000 χρόνια, επανέρχεται όμως σήμερα ξανά, πρώτα από όλα από τους ίδιους τους ειδικούς στην υγεία γιατί είναι ξεκάθαρο πια ότι η συμβολή τους στην ίαση είναι καθοριστική. Τα τελευταία χρόνια η προτεραιότητα στην προληπτική ιατρική αλλά και  η συνειδητοποίηση ότι η ψυχολογική και συναισθηματική υγεία  βοηθάει στην αντιμετώπιση των ασθενειών αλλάζει τα δεδομένα και την λογική σχεδιασμού των νοσοκομείων.

Από τους κήπους των μοναστηριών του Μεσαίωνα  που προσέφεραν  ευχαρίστηση και ευφορία στην ψυχή των ασθενών περάσαμε στο 17ο και 18ο αιώνα ‘όπου ο εξωτερικός περιβάλλων χώρος κρίθηκε εκ νέου ότι ήταν αναγκαίος για την θεραπεία του ασθενούς, και στην  Ευρώπη και την Αμερική το 19ο αιώνα όπου τα  νοσοκομεία περιβάλλονται από κήπους και φυτά που αποτελούσαν σημεία αναφοράς.   Στην Αθήνα στο νοσοκομείο Σωτηρία  ως  το 1908 φυτεύονται 7500 πεύκα και ευκάλυπτοι μέσα στον γυμνό κήπο του για να δημιουργήσουν ασπίδα προστασίας για τους φυματικούς ασθενείς, ενώ το 1936 στους ανθισμένους κήπους του Νοσοκομείου, η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών,  δίνει κονσέρτα  μπροστά σε ένα πολυπληθές και ενθουσιώδες ακροατήριο.

Τον 20ου αιώνα  οι  σημαντικές πρόοδοι στην ιατρική επιστήμη  μετέτρεψαν τα νοσοκομεία σε πολυόροφα συγκροτήματα με αποτέλεσμα την ελαχιστοποίηση των ελεύθερων χώρων που τα περιέβαλαν.  Δόθηκε προτεραιότητα στην  θεραπεία των ασθενών με φαρμακευτικές αγωγές, ξεκόβοντας τους από τις ευεργετικές επιδράσεις που μπορεί να έχει πάνω τους τη δεδομένη στιγμή, το φυσικό περιβάλλον. Δημιουργείται έτσι μια αγχωτική ψυχολογία,  αταίριαστη  στις  συναισθηματικές ανάγκες των ασθενών, των οικογενειών τους, ακόμη και του προσωπικού υγειονομικής περίθαλψης.

Έρευνες που έχουν ολοκληρωθεί αλλά και νέες που διεξάγονται σήμερα, έχουν δείξει ότι η ενασχόληση με τη φύση, μία όμορφη θέα από το παράθυρο, το περπάτημα, η χαλάρωση,  η επαφή με το περιβάλλον, το άρωμα των λουλουδιών, οι ήχοι της φύσης βελτιώνουν την υγεία μειώνουν το άγχος και επιταχύνουν την ανάρρωση.

Η σύγχρονη αρχιτεκτονική μοιάζει να επανεξετάζει όλες τις βασικές αντιλήψεις περί υγείας και ίασης σε σχέση με το σχεδιασμό και τη διαμόρφωση του ευρύτερου περιβάλλοντος του ασθενή που νοσεί. Το νοσοκομείο, σε παγκόσμιο επίπεδο, δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένας απλά πολυσύνθετος λειτουργικός χώρος, αλλά και ως χώρος με δυνατότητα παροχής ψυχοθεραπευτικών υπηρεσιών

Η μελέτη του περιβάλλοντος χώρου ενός νοσηλευτικού ιδρύματος  δεν μπορεί να  στηρίζεται εξ΄ολοκλήρου στις ίδιες  αρχές γιατί κάθε φορά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες των ασθενών. Παράδειγμα για τους ψυχιατρικούς ασθενείς το περιβάλλον επιβάλλεται να είναι γαλήνιο, μη κλειστοφοβικό, χωρίς έντονα σχέδια, πολύ σκούρα υλικά ή παράξενα αντικείμενα που μπορεί να τα εκλάβουν ως απειλητικά στοιχεία.

Δύσκολη και πολύπλευρη η μελέτη ενός θεραπευτικού κήπου που η προσέγγιση του και οι αρχές σχεδιασμού του ορίζονται από διαφορετικές  ειδικότητες ανθρώπων. Σε αυτό ακριβώς το λόγο οφείλονται οι επιτυχημένες προτάσεις της ομάδας των θεραπευτικών κήπων, των γεωπόνων του κόσμου, η οποία απαρτίζεται από επιστήμονες γεωπόνους, αρχιτέκτονες, αρχιτέκτονες τοπίου, κοινωνικούς λειτουργούς. Εκτός από τη δημιουργία των Θεραπευτικών κήπων οι Γεωπόνοι του Κόσμου πιστεύουν ότι πρέπει να δοθεί   ιδιαίτερο βάρος στην εκπαίδευση, στη συμμετοχή στην εργασία αλλά και τη διαχείριση των χώρων αυτών, καθώς αποτελεί και τη μόνη διέξοδο για να είναι βιώσιμες οι επεμβάσεις που προτείνονται σε βάθος χρόνου, αφού πέρα από την κατασκευή και τη  διαμόρφωση του χώρου, η συμμετοχή των εξυπηρετούμενων στη διαχείριση θα είναι πολύ σημαντική.  

Οι σχεδιαστικές Προσεγγίσεις  εκτός από την ανάπλαση  των περιβάλλοντων  χώρων και την αναβάθμιση της αισθητικής τους, εμπεριέχουν  προτάσεις με οικονομικό ενδιαφέρον, προτάσεις περιβαλλοντικού χαρακτήρα, προτάσεις βελτίωσης και διασφάλισης της λειτουργικότητας, προτάσεις διαχείρισης με στόχο να δημιουργηθεί ένα τοπίο που  θα ανακουφίζει, θα ηρεμεί, θα ασκεί,  θα αναπτερώνει το ηθικό, θα επιμορφώνει και θα προσφέρει ψυχική ανάταση στους νοσηλευόμενους, τους εργαζόμενους και τους επισκέπτες.

Επίσης θα πρέπει να αποτελεί πηγή πολλαπλών ερεθισμάτων για συμμετοχή, να προκαλεί το ενδιαφέρον, να ενισχύει τη γνώση, την επαφή με το φυσικό περιβάλλον και τις καλλιέργειες που θα πλαισιώσουν τους κήπους, και παράλληλα να δίνει ευκαιρίες κοινωνικοποίησης καθώς θα μπορούν στους χώρους αυτούς να συνυπάρχουν και να αλληλεπιδρούν με άλλα μέλη της κοινωνίας.

Μέρες δύσκολες αυτές που ζούμε αναμφίβολα, που μπορεί εύκολα να οδηγήσουν στην απαξίωση και τη μιζέρια. Οι Γεωπόνοι του Κόσμου ευαισθητοποιούνται και αγωνίζονται προσφέροντας επιστημονικό έργο πιστεύοντας πως τώρα όσο ποτέ άλλοτε δεν πρέπει να αφεθούν στη μοίρα τους οι υπαίθριοι χώροι των νοσηλευτικών ιδρυμάτων που μπορούν να προσφέρουν όχι μόνο στην ιατρική και νοσηλευτική κοινότητα αλλά και στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.

Για τους γεωπόνους του κόσμου

Κατσογιάννη Σταυρούλα

γεωπόνος –αρχιτέκτων τοπίου

ΓΙΑ ΟΛΑ ΦΤΑΙΕΙ ΤΟ ΓΚΑΖΟΝ?

Φωτο 1. Το εκτόπισμα του νέου μουσείου της Ακρόπολης 

 Το νέο μουσείο της Ακρόπολης εγκαταστάθηκε στη γειτονιά του Μακρυγιάννη δίνοντας  της ένα διαφορετικό αέρα που  αισθητικά  την έμπλεξε ακόμα περισσότερο. Το κτήριο τοποθετημένο έτσι ώστε οι  γωνίες του να ανοίγονται προς τα έξω χωρίς όμως κανείς να το προσλαμβάνει σαν  διαχυτικότητα αλλά  μάλλον σαν ένα είδος επιθετικότητας   προς το ευρύτερο περιβάλλον που φαινομενικά εκτοπίζει.

 Ο υπαίθριος χώρος  μικρός σε σχέση με τον όγκο του κτηρίου στέκει ουδέτερος, απόμακρος,  και ξεκομμένος από το άμεσο αλλά και το ευρύτερο τοπίο. Ο κήπος, το ανάγλυφο του, η βλάστηση του, τα σκληρά υλικά των αναβαθμίδων, των μονοπατιών,  θα έπρεπε να διαχέονται προς τον πολεοδομικό ιστό, τους γύρω δημόσιους χώρους,  και το αντίστροφο ώστε  ο κήπος να αποκτά μεγαλύτερες διαστάσεις.

Ο σχεδιασμός ενός τέτοιου έργου είναι έργο πρόκληση για ένα  αρχιτέκτονα τοπίου, γεωπόνο, στο οποίο θα  είχε  να λάβει υπόψη του πολλά δεδομένα να τα αναλύσει, να τα συνθέσει με στόχο να αναδείξει την ανασκαφή και τα ευρήματα, να συνδέσει το νέο κτήριο με το παλιό  (κτήριο Βάιλερ ή Μακρυγιάννη) αλλά και με το ευρύτερο περιβάλλον, να αποδώσει στον κήπο συμβολικό χαρακτήρα, ίσως και εκπαιδευτικό αλλά όλα αυτά με μεγάλη προσοχή να μην ξεπεραστεί το μέτρο στη σχετική και την απόλυτη κλίμακα, να  τηρηθούν οι  ισορροπίες και οι αναλογίες στη πολυδιάστατη λειτουργία και αισθητική του τόπου.

Φωτο 2. Ελιές τοποθετημένες πάνω στο χλοοτάπητα παραπέμπουν σε κήπο εξοχικής οικίας περασμένων  δεκαετιών.

Η φύτευση κυρίως αποτελείται από αμιγή τεμάχια ελαιώνα με διαφορετική περίμετρο κορμού,  στοιχισμένα  μεταξύ τους, ενώ απαντώνται και δυο παρτέρια με νεραντζιές και  κάποια κυπαρίσσια. Τα δέντρα αν εξαιρέσει κανείς τα λίγα κυπαρίσσια, δεν αναπτύσσονται κάθ΄ύψος  αλλά οριζόντια δίνοντας την αίσθηση ότι η βλάστηση συμπιέζεται προς τα κάτω  σε σχέση με το κτήριο. Το  μικρό ύψος των δέντρων σε κάποια σημεία,  θα μπορούσε να μην είναι πρόβλημα, αν σε αυτά τα σημεία γινόταν σύνδεση της φύτευσης με το επίπεδο της  ανασκαφής. Πάντως είναι αισθητή η απουσία του κυπαρισσιού, της χαρουπιάς, της κουτσουπιάς, της αριάς, του πλάτανου που η παρουσία τους θα έδινε εκτός από εποχιακό ενδιαφέρον και δείγματα διαφορετικών οικοσυστημάτων.  Η μικρή ποικιλία  των θάμνων αλλά και των αναρριχητικών φυτών που φυτεύτηκαν, κυρίως δάφνες Απόλλωνος, μυρτιές,  γιασεμιά, βουκαμβίλιες, κισσοί δεν καταφέρνουν να ενώσουν το νέο διαμορφωμένο χώρο με τον προυπάρχοντα κήπο του κτηρίου Μακρυγιάννη.

Φωτο 3. Η Αντιπαράθεση άλλων εποχών, άλλων λογικών ενισχύεται με την παρουσία του χλοοτάπητα στον περιβάλλοντα χώρο του μουσείου.

 Η εδαφοκάλυψη στο μεγαλύτερο μέρος γίνεται με χλοοτάπητα, γεγονός που μεταμορφώνει  το χώρο σε ένα ερμαφρόδιτο τόπο μακριά από τη λογική του ξηροφυτικού τοπίου της μεσογειακής γης, των γύρω λόφων αλλά και της Διον. Αρεοπαγίτου, που  προσπερνά το μουσείο  με πλατάνια και κατηφορίζει προς το Θησείο με ελιές, κυπαρίσσια  δεντρολίβανα, ρίγανες, λυγαριές. Απουσιάζει  το ελληνικό τοπίο που με την πλούσια χλωρίδα του καταφέρνει και δημιουργεί διαφορετικά  μικροκλίματα σε μικρή απόσταση το ένα από το άλλο. Η εγκατάσταση του δέντρου της ελιάς πάνω στο χλοοτάπητα θεωρώ ότι υποτιμά το δέντρο και ότι αυτό συμβολίζει, καθώς και τον επισκέπτη του μουσείου, Έλληνα και μη. Σύμφωνα με τα λεγόμενα του κ. Τσουμί , ο Παρθενώνας του υπαγόρευσε τη μορφή  του μουσείου, στην περίπτωση του περιβάλλοντα χώρου όμως ο σχεδιαστής φαίνεται ότι δεν εμπνεύστηκε από το αττικό τοπίο.    Η ανθρώπινη  παρουσία  δεν είναι αισθητή στον  κήπο εφόσον δεν έχουν προβλεφθεί χώροι ανάπαυσης ή δραστηριότητας για τον άνθρωπο, παρά μόνο  η  κίνηση του από και προς τις εισόδους- εξόδους. Ο άνθρωπος καλείται να γίνει απλώς παρατηρητής  μιας και  δεν του δίνονται ερεθίσματα να καταγράψει  το τοπίο χρησιμοποιώντας όλες τις αισθήσεις του.

¨Όσο αναφορά τις πίσω-μπροστά  όψεις  των κτηρίων της Διον. Αρεοπαγίτου δεν αποτελούν και τόσο μεγάλο πρόβλημα, γιατί όταν έχει κανείς μπροστά του  το φεγγάρι είναι σίγουρο ότι δεν θα κοιτάζει το δάκτυλο. Με την κατάλληλη φύτευση δέντρων  και με ένα μερικό καλλωπισμό θα αποκατασταθεί η οπτική ενόχληση, αν υπάρχει, των επισκεπτών του μουσείου,  από τα κτήρια της Διον.Αρεοπαγίτου.

Φωτο 4. Οι πλαστικοί κισσοί που τοποθέτησε ο ιδιοκτήτης δεν καταφέρνουν να κρύψουν αλλά να τονίσουν την παρουσία της οικίας της Διον. Αρεοπαγίτου. Το αποτέλεσμα θα ήταν σίγουρα  καλύτερο αν  φυτεύονταν  δέντρα και αναρριχητικά  στον κήπο του μουσείου.

Ποιος όμως γεωπόνος, αρχιτέκτονας τοπίου, μελετητής, διαμόρφωσε τον περιβάλλοντα χώρο του μουσείου, όρισε τους άξονες  σχεδιασμού αψηφώντας βασικές αρχές, αγνοώντας τους νόμους της γεωπονικής επιστήμης? Μήπως το αποτέλεσμα αυτό είναι προϊόν παρεμβάσεων στο έργο του μελετητή της φυτοτεχνικής διαμόρφωσης, ανθρώπων που αντιμετωπίζουν το πράσινο  γλαφυρά και το θεωρούν εύκολη υπόθεση? Ίσως, γιατί  είναι κάτι που συνηθίζεται με  ευθύνη των γεωτεχνικών πρώτα από όλα. Το σίγουρο είναι ότι ο κήπος αυτός δεν αντιπροσωπεύει την ελληνική κηποτεχνία, ούτε την ελληνική παράδοση.

Κείμενο-φωτο

Κατσογιάννη Σταυρούλα

Γεωπόνος-Αρχιτέκτων τοπίου

Το παραπάνω άρθρο έχει δημοσιευτεί στην εφημερίδα ο Δαίμων της Οικολογίας.