ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ – ΠΡΑΣΙΝΟΙ ΤΟΠΟΙ

 Οι αρχαιολογικοί χώροι, τόποι ιστορικού ενδιαφέροντος, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας ενός τόπου. Διάσπαρτοι μέσα σε αστικά περιβάλλοντα, σε αγροτικές περιοχές, συνδέουν το χθες με το σήμερα και το αύριο. Συνδιαλλάσσονται με γειτονικούς σύγχρονους οικισμούς, αλλά αποτελούν και φυσικούς χώρους που  παίζουν το ρόλο καταφυγίου άγριας ζωής είτε μέσα στη πόλη είτε στην εξοχή. Πολύ συχνά ο επισκέπτης  συναντά διάφορα είδη πουλιών, εντόμων ακόμα και θηλαστικών. Η χλωρίδα  εντυπωσιάζει με τον πλούτο της όλες τις εποχές του χρόνου  ιδιαίτερα όμως την άνοιξη  τα αγριολούλουδα, τα ανθισμένα δέντρα, μετατρέπουν τους αρχαιολογικούς χώρους σε πανέμορφους βιότοπους.

Φωτο 1. Αρχαία Μεσσήνη. ¨Ένας πολύ σημαντικός αρχαιολογικός βιότοπος

Είναι γνωστή η αλληλεπίδραση του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος, στο φυτικό και  ζωικό βασίλειο αλλά και το αντίστροφο μέσα σε ένα οικοσύστημα. Τα δέντρα, οι θάμνοι, οι πόες που συντροφεύουν τους αρχαίους θησαυρούς επιβάλλεται να προστατεύονται γιατί αποτελούν σημεία αναφοράς του ελληνικού τοπίου από τα αρχαία χρόνια έως σήμερα.

Θυμάμαι όταν παρακολούθησα, σε ένα σύγχρονο μουσείο, πριν μερικά χρόνια ένα πρόγραμμα εικονικής πραγματικότητας της Αρχαίας αγοράς, να αναπαρίστανται τα κτίσματα και παντού ολόγυρα σαν εδαφοκάλυψη  να απλώνεται  ένα πράσινο χαλί και τίποτα άλλο. Θυμάμαι πόσο μακριά από την πραγματικότητα  ήταν αυτή η προσπάθεια γιατί έλλειπε η αποτύπωση της βλάστησης.

Φωτο 2. Ένα από τα κατεστραμμένα πεύκα από πιτυοκάμπια μέσα στον αρχαιολογικό χώρο της Ακρόπολης.

Η διαχείριση των χώρων αυτών πρέπει να βασίζεται στο σκεπτικό  όχι μόνο της συντήρησης  αλλά και της προσέλκυσης και της συνέχισης της ζωής. Δεν είναι τυχαίο ότι μέσα στους αρχαιολογικούς χώρους μπορεί να συναντήσει κανείς από αλεπού, σκαντζόχοιρο, χελώνα, φίδι, σαύρες μέχρι γεράκι, κοτσύφια, τσαλαπετεινούς. Το συνεχές βουητό από τις μέλισσες παραπέμπει σε  ενεργά οικοσυστήματα που παράγουν ζωή. Οι σπόροι βρίσκουν το πρόσφορο έδαφος, σταματούν το ταξίδι τους και αποφασίζουν να ριζώσουν και να βλαστήσουν σε ένα ασφαλές περιβάλλον. Η συμβίωση του ασβεστολιθικού πετρώματος, του μαρμάρου, της πέτρας με την ελιά τη μυρτιά, τη γκορτσιά, τη βελανιδιά, το πεύκο ξεκίνησε χιλιάδες χρόνια πριν και θα πρέπει να διαφυλαχθεί.

Απαιτείται σχέδιο προστασίας και διαχείρισης του πράσινου των αρχαιολογικών χώρων. Σχέδιο που θα αφορά την πυροπροστασία τους, την εξασφάλιση των απαιτούμενων αρδεύσεων, το σχεδιασμό νέων φυτεύσεων, την εφαρμογή καλλιεργητικών επεμβάσεων π.χ. για την  φυτοπροστασία τέτοιων χώρων θα πρέπει να εξαντλούνται όλοι οι βιολογικοί τρόποι αντιμετώπισης των ασθενειών, ενώ τα  ζιζάνια μπορούν να διαχειριστούν, όπου χρειάζεται με μηχανικά μέσα ή με διάφορους τρόπους εδαφοκάλυψης  ώστε να αποφεύγεται το φύτρωμά τους. Παλιότερα γινόταν χρήση κάποιων ζιζανιοκτόνων που δημιουργούσαν προβλήματα στο μητρικό πέτρωμα των αρχαιοτήτων, γρήγορα όμως έγινε αντιληπτό και σταμάτησε η χρήση τους.

Φωτο 3.Φοίνικες στον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμικού αφημένοι στην τύχη τους

Η εικόνα που παρουσιάζουν τα φυτά των περισσότερων αρχαιολογικών χώρων  είναι εικόνα εγκατάλειψης, παρόλο που από τη φύση τους είναι ανθεκτικά φυτά, εγκλιματισμένα που δεν έχουν μεγάλες απαιτήσεις.  Η υπεύθυνη υπηρεσία του υπουργείου πολιτισμού φαίνεται ότι δεν διαθέτει τα απαραίτητα χρήματα ή εξειδικευμένο προσωπικό για να επιληφθεί των ζητημάτων φυτοπροστασίας που προκύπτουν, άμεσα, με αποτέλεσμα η βλάστηση να υποβαθμίζεται και να καταστρέφεται. Οι αρχαιολογικοί χώροι όμως αποτελούν και χώρους πρασίνου μέσα στο αστικό περιβάλλον, για αυτό και δεν θα πρέπει να υποτιμάται αυτός ο ρόλος τους γιατί είναι εξίσου σημαντικός τόσο για τους ίδιους τους χώρους αυτούς, όσο και για  τους κατοίκους των γύρω περιοχών. Φαντάζομαι σε κανέναν δεν θα άρεσε να δει τους αρχαιολογικούς χώρους να μετατρέπονται σε σεληνιακά τοπία.

Φωτο 4.  Ελιά, σύμβολο αιώνιας ζωής, στην Αρχαία Ολυμπία.

Κείμενο-φωτο

Κατσογιάννη Σταυρούλα

Γεωπόνος-Αρχιτέκτων τοπίου

Το παραπάνω άρθρο έχει δημοσιευτεί στο ηλεκτρονικό περιοδικό http://www.greekarchitects.gr/

Η ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ

Ο Θεραπευτικός κήπος μπορεί να είναι ένα ήρεμο  τοπίο  που  αποπνέει ασφάλεια, σιγουριά και γαλήνη, που προσφέρει καταφύγιο, δημιουργική ενασχόληση,  παρατήρηση, που βάζει τον ίδιο τον ασθενή να συμβιώσει, να ανακαλύψει  ή να απελευθερώσει  την δυναμική του φυσικού περιβάλλοντος.

Η έννοια των θεραπευτικών κήπων δεν είναι καινούργια, είναι γνωστή εδώ και 1000 χρόνια, επανέρχεται όμως σήμερα ξανά, πρώτα από όλα από τους ίδιους τους ειδικούς στην υγεία γιατί είναι ξεκάθαρο πια ότι η συμβολή τους στην ίαση είναι καθοριστική. Τα τελευταία χρόνια η προτεραιότητα στην προληπτική ιατρική αλλά και  η συνειδητοποίηση ότι η ψυχολογική και συναισθηματική υγεία  βοηθάει στην αντιμετώπιση των ασθενειών αλλάζει τα δεδομένα και την λογική σχεδιασμού των νοσοκομείων.

Από τους κήπους των μοναστηριών του Μεσαίωνα  που προσέφεραν  ευχαρίστηση και ευφορία στην ψυχή των ασθενών περάσαμε στο 17ο και 18ο αιώνα ‘όπου ο εξωτερικός περιβάλλων χώρος κρίθηκε εκ νέου ότι ήταν αναγκαίος για την θεραπεία του ασθενούς, και στην  Ευρώπη και την Αμερική το 19ο αιώνα όπου τα  νοσοκομεία περιβάλλονται από κήπους και φυτά που αποτελούσαν σημεία αναφοράς.   Στην Αθήνα στο νοσοκομείο Σωτηρία  ως  το 1908 φυτεύονται 7500 πεύκα και ευκάλυπτοι μέσα στον γυμνό κήπο του για να δημιουργήσουν ασπίδα προστασίας για τους φυματικούς ασθενείς, ενώ το 1936 στους ανθισμένους κήπους του Νοσοκομείου, η Κρατική Ορχήστρα Αθηνών,  δίνει κονσέρτα  μπροστά σε ένα πολυπληθές και ενθουσιώδες ακροατήριο.

Τον 20ου αιώνα  οι  σημαντικές πρόοδοι στην ιατρική επιστήμη  μετέτρεψαν τα νοσοκομεία σε πολυόροφα συγκροτήματα με αποτέλεσμα την ελαχιστοποίηση των ελεύθερων χώρων που τα περιέβαλαν.  Δόθηκε προτεραιότητα στην  θεραπεία των ασθενών με φαρμακευτικές αγωγές, ξεκόβοντας τους από τις ευεργετικές επιδράσεις που μπορεί να έχει πάνω τους τη δεδομένη στιγμή, το φυσικό περιβάλλον. Δημιουργείται έτσι μια αγχωτική ψυχολογία,  αταίριαστη  στις  συναισθηματικές ανάγκες των ασθενών, των οικογενειών τους, ακόμη και του προσωπικού υγειονομικής περίθαλψης.

Έρευνες που έχουν ολοκληρωθεί αλλά και νέες που διεξάγονται σήμερα, έχουν δείξει ότι η ενασχόληση με τη φύση, μία όμορφη θέα από το παράθυρο, το περπάτημα, η χαλάρωση,  η επαφή με το περιβάλλον, το άρωμα των λουλουδιών, οι ήχοι της φύσης βελτιώνουν την υγεία μειώνουν το άγχος και επιταχύνουν την ανάρρωση.

Η σύγχρονη αρχιτεκτονική μοιάζει να επανεξετάζει όλες τις βασικές αντιλήψεις περί υγείας και ίασης σε σχέση με το σχεδιασμό και τη διαμόρφωση του ευρύτερου περιβάλλοντος του ασθενή που νοσεί. Το νοσοκομείο, σε παγκόσμιο επίπεδο, δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένας απλά πολυσύνθετος λειτουργικός χώρος, αλλά και ως χώρος με δυνατότητα παροχής ψυχοθεραπευτικών υπηρεσιών

Η μελέτη του περιβάλλοντος χώρου ενός νοσηλευτικού ιδρύματος  δεν μπορεί να  στηρίζεται εξ΄ολοκλήρου στις ίδιες  αρχές γιατί κάθε φορά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες των ασθενών. Παράδειγμα για τους ψυχιατρικούς ασθενείς το περιβάλλον επιβάλλεται να είναι γαλήνιο, μη κλειστοφοβικό, χωρίς έντονα σχέδια, πολύ σκούρα υλικά ή παράξενα αντικείμενα που μπορεί να τα εκλάβουν ως απειλητικά στοιχεία.

Δύσκολη και πολύπλευρη η μελέτη ενός θεραπευτικού κήπου που η προσέγγιση του και οι αρχές σχεδιασμού του ορίζονται από διαφορετικές  ειδικότητες ανθρώπων. Σε αυτό ακριβώς το λόγο οφείλονται οι επιτυχημένες προτάσεις της ομάδας των θεραπευτικών κήπων, των γεωπόνων του κόσμου, η οποία απαρτίζεται από επιστήμονες γεωπόνους, αρχιτέκτονες, αρχιτέκτονες τοπίου, κοινωνικούς λειτουργούς. Εκτός από τη δημιουργία των Θεραπευτικών κήπων οι Γεωπόνοι του Κόσμου πιστεύουν ότι πρέπει να δοθεί   ιδιαίτερο βάρος στην εκπαίδευση, στη συμμετοχή στην εργασία αλλά και τη διαχείριση των χώρων αυτών, καθώς αποτελεί και τη μόνη διέξοδο για να είναι βιώσιμες οι επεμβάσεις που προτείνονται σε βάθος χρόνου, αφού πέρα από την κατασκευή και τη  διαμόρφωση του χώρου, η συμμετοχή των εξυπηρετούμενων στη διαχείριση θα είναι πολύ σημαντική.  

Οι σχεδιαστικές Προσεγγίσεις  εκτός από την ανάπλαση  των περιβάλλοντων  χώρων και την αναβάθμιση της αισθητικής τους, εμπεριέχουν  προτάσεις με οικονομικό ενδιαφέρον, προτάσεις περιβαλλοντικού χαρακτήρα, προτάσεις βελτίωσης και διασφάλισης της λειτουργικότητας, προτάσεις διαχείρισης με στόχο να δημιουργηθεί ένα τοπίο που  θα ανακουφίζει, θα ηρεμεί, θα ασκεί,  θα αναπτερώνει το ηθικό, θα επιμορφώνει και θα προσφέρει ψυχική ανάταση στους νοσηλευόμενους, τους εργαζόμενους και τους επισκέπτες.

Επίσης θα πρέπει να αποτελεί πηγή πολλαπλών ερεθισμάτων για συμμετοχή, να προκαλεί το ενδιαφέρον, να ενισχύει τη γνώση, την επαφή με το φυσικό περιβάλλον και τις καλλιέργειες που θα πλαισιώσουν τους κήπους, και παράλληλα να δίνει ευκαιρίες κοινωνικοποίησης καθώς θα μπορούν στους χώρους αυτούς να συνυπάρχουν και να αλληλεπιδρούν με άλλα μέλη της κοινωνίας.

Μέρες δύσκολες αυτές που ζούμε αναμφίβολα, που μπορεί εύκολα να οδηγήσουν στην απαξίωση και τη μιζέρια. Οι Γεωπόνοι του Κόσμου ευαισθητοποιούνται και αγωνίζονται προσφέροντας επιστημονικό έργο πιστεύοντας πως τώρα όσο ποτέ άλλοτε δεν πρέπει να αφεθούν στη μοίρα τους οι υπαίθριοι χώροι των νοσηλευτικών ιδρυμάτων που μπορούν να προσφέρουν όχι μόνο στην ιατρική και νοσηλευτική κοινότητα αλλά και στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.

Για τους γεωπόνους του κόσμου

Κατσογιάννη Σταυρούλα

γεωπόνος –αρχιτέκτων τοπίου

ΓΙΑ ΟΛΑ ΦΤΑΙΕΙ ΤΟ ΓΚΑΖΟΝ?

Φωτο 1. Το εκτόπισμα του νέου μουσείου της Ακρόπολης 

 Το νέο μουσείο της Ακρόπολης εγκαταστάθηκε στη γειτονιά του Μακρυγιάννη δίνοντας  της ένα διαφορετικό αέρα που  αισθητικά  την έμπλεξε ακόμα περισσότερο. Το κτήριο τοποθετημένο έτσι ώστε οι  γωνίες του να ανοίγονται προς τα έξω χωρίς όμως κανείς να το προσλαμβάνει σαν  διαχυτικότητα αλλά  μάλλον σαν ένα είδος επιθετικότητας   προς το ευρύτερο περιβάλλον που φαινομενικά εκτοπίζει.

 Ο υπαίθριος χώρος  μικρός σε σχέση με τον όγκο του κτηρίου στέκει ουδέτερος, απόμακρος,  και ξεκομμένος από το άμεσο αλλά και το ευρύτερο τοπίο. Ο κήπος, το ανάγλυφο του, η βλάστηση του, τα σκληρά υλικά των αναβαθμίδων, των μονοπατιών,  θα έπρεπε να διαχέονται προς τον πολεοδομικό ιστό, τους γύρω δημόσιους χώρους,  και το αντίστροφο ώστε  ο κήπος να αποκτά μεγαλύτερες διαστάσεις.

Ο σχεδιασμός ενός τέτοιου έργου είναι έργο πρόκληση για ένα  αρχιτέκτονα τοπίου, γεωπόνο, στο οποίο θα  είχε  να λάβει υπόψη του πολλά δεδομένα να τα αναλύσει, να τα συνθέσει με στόχο να αναδείξει την ανασκαφή και τα ευρήματα, να συνδέσει το νέο κτήριο με το παλιό  (κτήριο Βάιλερ ή Μακρυγιάννη) αλλά και με το ευρύτερο περιβάλλον, να αποδώσει στον κήπο συμβολικό χαρακτήρα, ίσως και εκπαιδευτικό αλλά όλα αυτά με μεγάλη προσοχή να μην ξεπεραστεί το μέτρο στη σχετική και την απόλυτη κλίμακα, να  τηρηθούν οι  ισορροπίες και οι αναλογίες στη πολυδιάστατη λειτουργία και αισθητική του τόπου.

Φωτο 2. Ελιές τοποθετημένες πάνω στο χλοοτάπητα παραπέμπουν σε κήπο εξοχικής οικίας περασμένων  δεκαετιών.

Η φύτευση κυρίως αποτελείται από αμιγή τεμάχια ελαιώνα με διαφορετική περίμετρο κορμού,  στοιχισμένα  μεταξύ τους, ενώ απαντώνται και δυο παρτέρια με νεραντζιές και  κάποια κυπαρίσσια. Τα δέντρα αν εξαιρέσει κανείς τα λίγα κυπαρίσσια, δεν αναπτύσσονται κάθ΄ύψος  αλλά οριζόντια δίνοντας την αίσθηση ότι η βλάστηση συμπιέζεται προς τα κάτω  σε σχέση με το κτήριο. Το  μικρό ύψος των δέντρων σε κάποια σημεία,  θα μπορούσε να μην είναι πρόβλημα, αν σε αυτά τα σημεία γινόταν σύνδεση της φύτευσης με το επίπεδο της  ανασκαφής. Πάντως είναι αισθητή η απουσία του κυπαρισσιού, της χαρουπιάς, της κουτσουπιάς, της αριάς, του πλάτανου που η παρουσία τους θα έδινε εκτός από εποχιακό ενδιαφέρον και δείγματα διαφορετικών οικοσυστημάτων.  Η μικρή ποικιλία  των θάμνων αλλά και των αναρριχητικών φυτών που φυτεύτηκαν, κυρίως δάφνες Απόλλωνος, μυρτιές,  γιασεμιά, βουκαμβίλιες, κισσοί δεν καταφέρνουν να ενώσουν το νέο διαμορφωμένο χώρο με τον προυπάρχοντα κήπο του κτηρίου Μακρυγιάννη.

Φωτο 3. Η Αντιπαράθεση άλλων εποχών, άλλων λογικών ενισχύεται με την παρουσία του χλοοτάπητα στον περιβάλλοντα χώρο του μουσείου.

 Η εδαφοκάλυψη στο μεγαλύτερο μέρος γίνεται με χλοοτάπητα, γεγονός που μεταμορφώνει  το χώρο σε ένα ερμαφρόδιτο τόπο μακριά από τη λογική του ξηροφυτικού τοπίου της μεσογειακής γης, των γύρω λόφων αλλά και της Διον. Αρεοπαγίτου, που  προσπερνά το μουσείο  με πλατάνια και κατηφορίζει προς το Θησείο με ελιές, κυπαρίσσια  δεντρολίβανα, ρίγανες, λυγαριές. Απουσιάζει  το ελληνικό τοπίο που με την πλούσια χλωρίδα του καταφέρνει και δημιουργεί διαφορετικά  μικροκλίματα σε μικρή απόσταση το ένα από το άλλο. Η εγκατάσταση του δέντρου της ελιάς πάνω στο χλοοτάπητα θεωρώ ότι υποτιμά το δέντρο και ότι αυτό συμβολίζει, καθώς και τον επισκέπτη του μουσείου, Έλληνα και μη. Σύμφωνα με τα λεγόμενα του κ. Τσουμί , ο Παρθενώνας του υπαγόρευσε τη μορφή  του μουσείου, στην περίπτωση του περιβάλλοντα χώρου όμως ο σχεδιαστής φαίνεται ότι δεν εμπνεύστηκε από το αττικό τοπίο.    Η ανθρώπινη  παρουσία  δεν είναι αισθητή στον  κήπο εφόσον δεν έχουν προβλεφθεί χώροι ανάπαυσης ή δραστηριότητας για τον άνθρωπο, παρά μόνο  η  κίνηση του από και προς τις εισόδους- εξόδους. Ο άνθρωπος καλείται να γίνει απλώς παρατηρητής  μιας και  δεν του δίνονται ερεθίσματα να καταγράψει  το τοπίο χρησιμοποιώντας όλες τις αισθήσεις του.

¨Όσο αναφορά τις πίσω-μπροστά  όψεις  των κτηρίων της Διον. Αρεοπαγίτου δεν αποτελούν και τόσο μεγάλο πρόβλημα, γιατί όταν έχει κανείς μπροστά του  το φεγγάρι είναι σίγουρο ότι δεν θα κοιτάζει το δάκτυλο. Με την κατάλληλη φύτευση δέντρων  και με ένα μερικό καλλωπισμό θα αποκατασταθεί η οπτική ενόχληση, αν υπάρχει, των επισκεπτών του μουσείου,  από τα κτήρια της Διον.Αρεοπαγίτου.

Φωτο 4. Οι πλαστικοί κισσοί που τοποθέτησε ο ιδιοκτήτης δεν καταφέρνουν να κρύψουν αλλά να τονίσουν την παρουσία της οικίας της Διον. Αρεοπαγίτου. Το αποτέλεσμα θα ήταν σίγουρα  καλύτερο αν  φυτεύονταν  δέντρα και αναρριχητικά  στον κήπο του μουσείου.

Ποιος όμως γεωπόνος, αρχιτέκτονας τοπίου, μελετητής, διαμόρφωσε τον περιβάλλοντα χώρο του μουσείου, όρισε τους άξονες  σχεδιασμού αψηφώντας βασικές αρχές, αγνοώντας τους νόμους της γεωπονικής επιστήμης? Μήπως το αποτέλεσμα αυτό είναι προϊόν παρεμβάσεων στο έργο του μελετητή της φυτοτεχνικής διαμόρφωσης, ανθρώπων που αντιμετωπίζουν το πράσινο  γλαφυρά και το θεωρούν εύκολη υπόθεση? Ίσως, γιατί  είναι κάτι που συνηθίζεται με  ευθύνη των γεωτεχνικών πρώτα από όλα. Το σίγουρο είναι ότι ο κήπος αυτός δεν αντιπροσωπεύει την ελληνική κηποτεχνία, ούτε την ελληνική παράδοση.

Κείμενο-φωτο

Κατσογιάννη Σταυρούλα

Γεωπόνος-Αρχιτέκτων τοπίου

Το παραπάνω άρθρο έχει δημοσιευτεί στην εφημερίδα ο Δαίμων της Οικολογίας.



ΔΟΛΟΦΟΝΙΚΟΙ ΡΥΠΟΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ

Επικίνδυνη για τη δημόσια υγεία είναι η ατμόσφαιρα στις περισσότερες μεγάλες πόλεις της Ελλάδας, με πρωταθλήτρια, φυσικά, την Αθήνα, η οποία βρίσκεται στην τρίτη θέση με τις πιο βρόμικες πόλεις της Ευρώπης. Οι βλαβερές ουσίες, οι οποίες υπάρχουν στον αέρα που αναπνέουμε και, κυρίως, τα «ύπουλα» μικροσωματίδια, μπορούν να προκαλέσουν άσθμα στα μικρά παιδιά, χρόνιες βρογχίτιδες και καρδιακά προβλήματα στους ανθρώπους άνω των 65 ετών.

Τα αιωρούμενα σωματίδια είναι στερεά ή υγρά σωματίδια, πολύ μικρού μεγέθους, τα οποία καταφέρνουν να παραμένουν στον αέρα ακόμη για εβδομάδες. Θεωρούνται ως τα πλέον επικίνδυνα για την ανθρώπινη υγεία, γιατί μπορούν να διεισδύσουν μέχρι το ανώτερο μέρος της αναπνευστικής οδού και των πνευμόνων.

Πρόσφατη έρευνα του ευρωπαϊκού προγράμματος Aphekom που μελέτησε της επιπτώσεις της ρύπανσης του αέρα για 39 εκατομμύρια πολίτες σε 25 ευρωπαϊκές πόλεις, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η επιβαρημένη με μικροσωματίδια ατμόσφαιρα μειώνει το προσδόκιμο ζωής.

Πρωταθλητής

Oι κάτοικοι του Βουκουρεστίου -το οποίο φιγουράρει πρώτο στη λίστα με 38,2 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο (κ.μ.) ατμόσφαιρας- εκτιμάται ότι χάνουν δύο χρόνια από τη ζωή τους, ενώ, ανάλογα, για τους Αθηναίους το προσδόκιμο ζωής έχει μειωθεί σχεδόν κατά έναν χρόνο. Στην ελληνική πρωτεύουσα, η συγκέντρωση των μικροσωματιδίων φτάνει κατά μέσο όρο τα 29,4 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο, ποσότητα σχεδόν τριπλάσια από τα 10 μικρογραμμάρια/κ.μ. που συνιστά ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Ακόμη μεγαλύτερες είναι οι υπερβάσεις του ορίου που έχει θέσει η ευρωπαϊκή νομοθεσία, σύμφωνα με την οποία ο ετήσιος όρος των μικροσωματιδίων PM10 δεν θα πρέπει να υπερβαίνει τα 40 μικρογραμμάρια ανά κυβικό μέτρο. Στην Αθήνα, μέχρι τον Δεκέμβριο, τα αιωρούμενα σωματίδια υπερέβησαν κατά 138 φορές τα όρια που θέτει η Ευρωπαϊκή Ενωση.

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο στην Αθήνα, υπάρχει και στη Θεσσαλονίκη, την Πάτρα, το Ηράκλειο και τη Λάρισα. Οι βασικές πηγές της ρύπανσης του αέρα στα μεγάλα αστικά κέντρα είναι τα αυτοκίνητα (κυρίως όταν κινούνται με μικρή ταχύτητα), η έλλειψη πρασίνου, οι λέβητες των πολυκατοικιών, η σκόνη και η βιομηχανική δραστηριότητα», επισημαίνει ο Μιχάλης Πετράκης, διευθυντής του Ινστιτούτου Ερευνών Περιβάλλοντος του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών.

Το πιο ανησυχητικό για τους κατοίκους της Αττικής είναι ότι η εκτεταμένη ρύπανση, που άλλοτε περιοριζόταν στα όρια του πολύβουο κέντρου της πρωτεύουσας, έχει μεταφερθεί και σε φαινομενικά πιο «πράσινες» περιοχές, όπως είναι τα βόρεια προάστια και η ανατολική Αττική.

Το οξύμωρο του κέντρου

Τα τελευταία 15 χρόνια, σοβαρά προβλήματα ατμοσφαιρικής ρύπανσης αντιμετωπίζουν οι Θρακομακεδόνες, η Κηφισιά, το Μαρούσι, το Καπανδρίτι και τα Μεσόγεια. Μάλιστα, σε αυτές τις περιοχές συναντάμε και ρύπους που δεν υπάρχουν πια στο κέντρο. Τέτοια περίπτωση είναι το όζον που δεν εμφανίζεται σε μεγάλες συγκεντρώσεις στο κέντρο της πρωτεύουσας, επειδή πλέον καταστρέφεται από άλλες βλαβερές ουσίες» εξηγεί ο Μ. Πετράκης. «Η κατάσταση στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη θα χειροτερέψει εάν επιτραπεί η κυκλοφορία στα πετρελαιοκίνητα οχήματα ή αυξηθεί η νοθεία στα καύσιμα κίνησης».

Στα δέντρα «κρύβεται» η λύση του προβλήματος

Η λύση για τη μείωση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης μέσα στις πόλεις βρίσκεται στα… δέντρα, τα οποία έχουν την ιδιότητα να συγκρατούν στα φύλλα τους τα βλαβερά μικροσωματίδια και να μην επιτρέπουν την εκ νέου απελευθέρωσή τους στον αέρα.

Πρόσφατες έρευνες έδειξαν ότι η παρουσία των δέντρων σε μία πόλη μπορεί να μειώσει τη μέγιστη συγκέντρωση όζοντος κατά 8%, ενώ μελέτες που πραγματοποιήθηκαν στην Αγγλία πιστοποιούν ότι ο διπλασιασμός του ποσοστού των δένδρων γλίτωσε 140 ανθρώπους από τον θάνατο ετησίως», εξηγεί η Σταυρούλα Κατσογιάννη, γεωπόνος και αρχιτέκτων τοπίου. Ενα μέτριο δένδρο στην πόλη μπορεί να αιχμαλωτίσει περίπου 100 γραμμάρια σωματιδίων, ενώ ένα μεγάλο μέχρι και 1.400 γραμμάρια.

Εάν μπροστά σε ένα πενταώροφο κτίριο με όψη 100 μέτρων και επιφάνεια περίπου τρία στρέμματα τοποθετηθεί μία δεντροστοιχία με πρασιά θάμνων, δημιουργείται μία «πράσινη» επιφάνεια συγκράτησης των αιωρούμενων σωματιδίων, μεγαλύτερη από 200 στρέμματα. Αν αυτό γίνει σε μεγάλη κλίμακα, π.χ. σε όλο το μήκος ενός δρόμου, τότε το 50% των παραγόμενων αιωρούμενων σωματιδίων θα απορροφάται από το πράσινο.

Είναι εγκληματικό να μη φυτεύονται δέντρα δίπλα από τα σχολεία, τα νοσοκομεία και τους αθλητικούς χώρους που γειτνιάζουν με μεγάλες οδικές αρτηρίες», επισημαίνει η Στ. Κατσογιάννη. Τη λύση των φυτεύσεων μέσα στα αστικά κέντρα έχουν υιοθετήσει αρκετές ευρωπαϊκές πόλεις, όπως για παράδειγμα η Βαρκελώνη, όπου εκατοντάδες δέντρα πλαισιώνουν τις κεντρικές λεωφόρους και τις νησίδες των δρόμων.

Στόχος δεν είναι να φυτέψουμε δέντρα σε όλες τις άδειες τρύπες των πεζοδρομίων, αλλά να ανοίξουμε όσες τρύπες χρειάζεται για να ανατρέψουμε την υπάρχουσα κατάσταση» καταλήγει η Στ. Κατσογιάννη.

ΤΗΣ ΕΦΗΣ ΛΑΣΚΑ

το παραπάνω άρθρο έχει δημοσιευτεί στην εφημερίδα Real news

ΚΤΗΜΑ ΜΕΡΚΟΥΡΗ

Φυσικό και αγροτικό τοπίο συνυπάρχουν αρμονικά στο κτήμα Μερκούρη, αμπελώνες, εσπεριδοειδή, ελαιώνας με αγριολούλουδα, δασικά δέντρα , θάμνοι και πινελιές καλλωπιστικών φυτών .

Η αισθητική, η ηρεμία, τα αρώματα, δεν μπορεί να μην αντικατοπτρίζονται στους καρπούς αυτής της γης και τα προϊόντα της. Οι άνθρωποι που διαμόρφωσαν το τοπίο στο βάθος του χρόνου είχαν  τη παιδεία  να συνδυάσουν τη βλάστηση, να χρησιμοποιήσουν υλικά που δηλώνουν την εντοπιότητα, την ιστορική αξία του κτήματος, την ντόπια αρχιτεκτονική. Οι όποιες επιρροές ενσωματώνονται πλήρως στο χώρο και του δίνουν αρχοντική υπόσταση.

Σκέφτηκα πως αν υπάρχει παράδεισος δεν μπορεί να είναι αλλού παρά μόνο εδώ. Ο άνθρωπος έχει τη ευκαιρία να αφουγκράζεται, να οσφραίνεται, να γεύεται αλλά παράλληλα να παρεμβαίνει  με σεβασμό στη  γη.

Αρχικά το  1864 καλλιεργήθηκε κορινθιακή σταφίδα  ενώ λίγο αργότερα εγκαταστάθηκε η ποικιλία ρεφόσκο που το μπρούσκο κρασί της γίνεται γρήγορα προϊόν εξαγωγής. Σήμερα καλλιεργούνται και άλλες ποικιλίες τόσο μέσα στο βασικό αμπελώνα  όσο και σε  δυο αμπελώνες της ευρύτερης περιοχής. Ο ελαιώνας φυτεύτηκε στο πιο άγονο τμήμα του κτήματος και σήμερα αριθμεί 1200 ελαιόδεντρα ποικιλίας  κορωνείκη.

Τόπος χαρισματικός που δεν πρέπει να χάσει κανείς την ευκαιρία  να επισκεφτεί αν βρεθεί κοντά στον Πύργο Ηλείας. Εμείς πάντως ευχαριστούμε τη φίλη μας και συνάδελφο Γεωργία Γκομώλη για την ιδέα που είχε να μας ξεναγήσει στο κτήμα που εκτός από ηρεμία και ομορφιά μας γέμισε  αισιοδοξία.

Κείμενο-φωτο

Κατσογιάννη  Σταυρούλα

Γεωπόνος Αρχιτέκτων τοπίου

ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΚΗΠΟΣ

Πολύ συχνά, θυμάμαι ακόμα και σήμερα την αυλή του σχολείου μου, παρόλο που  έχουν περάσει σχεδόν τριάντα χρόνια από τότε που την άφησα. Τον Σεπτέμβρη όταν επιστρέφαμε από τις καλοκαιρινές διακοπές βρίσκαμε πράσινες μπανάνες που μάταια περιμέναμε να ωριμάσουν, γιατί τις προλάβαιναν τα πορτοκάλια και το κρύο κατά τα τέλη Οκτώβρη. Πριν τα Χριστούγεννα το χώμα κατά μήκος του φράχτη μαύριζε από τις πατημένες ελιές. ακολουθούσε μια περίοδος χειμερίας νάρκης μέχρι την άνοιξη που μας ξυπνούσαν τα ζωηρά χρώματα των τριαντάφυλλων, τα μεθυστικά αρώματα των ξινών ενώ δεν έλειπε ο λαχανόκηπος τον οποίο φρόντιζαν η Πέμπτη και η έκτη τάξη. Την δεκαετία του 70 στην Ελλάδα της μεταπολίτευσης, οι κοινωνικές συνθήκες, τα εκπαιδευτικά πρότυπα και οι ανάγκες  διέφεραν σε σχέση με το σήμερα.  Τότε το εκπαιδευτικό μας σύστημα στόχευε να μας μάθει τη βιολογία φυτών όπως το κρεμμύδι, το σκόρδο και να μας εξοικειώσει με αγροτικές εργασίες.

Σήμερα η αυλή του σχολείου,  αποτελεί το πιο υποτιμημένο τμήμα του σχολείου. Στην πλειοψηφία τους οι σχολικές αυλές είναι τσιμεντοστρωμένες και ασφαλτοστρωμένες επιφάνειες με κάποιες μπασκέτες ή  τέρματα ποδοσφαίρου σε μιαν άκρη και με ελάχιστη βλάστηση. Τα παιδιά φεύγουν από το σχολείο μετά από έξι χρόνια χωρίς να έχουν αφήσει κανένα ίχνος πίσω τους αλλά και χωρίς να πάρουν μνήμες από την αυλή του σχολείου.

Τμήμα απο τσιμεντοστρωμένη αυλή σχολείου της Αθήνας

 Θα πρέπει να  θεωρήσουμε την αυλή σαν ένα εργαλείο στα χέρια του δασκάλου, μια ακόμα τάξη,  την πιο σημαντική ίσως για να πειραματιστούν τα παιδιά να συνδέσουν τη θεωρία με την πράξη, να χαλαρώσουν κάτω από τον ίσκιο ενός δέντρου, να αναπτύξουν την κοινωνικότητά τους. Η αυλή θα πρέπει να μεταμορφωθεί σε πολυλειτουργικό χώρο  που θα έχει την ικανότητα να  μεταπλάθεται ανάλογα με τις δραστηριότητες και να συνδέεται αμφίδρομα τόσο με το κτήριο του σχολείου όσο και με τη γειτονιά. ανάλογα με τις ανάγκες. Στη σχολική αυλή ο δάσκαλος μπορεί να διδάξει τους μαθητές του διαδραστικά, δίνοντας τους ερεθίσματα όχι μόνο στο μάθημα της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης αλλά και σε άλλα μαθήματα. Πρόσφατα ένας δάσκαλος μου εξήγησε με πιο  τρόπο δίδαξε γεωμετρία  κατασκεύαζοντας ένα λαχανόκηπο στην αυλή του σχολείου. 

Τα παιδιά  εκπαιδεύονται να κάνουν ανακύκλωση, να βρίσκουν τρόπους για να εξοικονομούν  ενέργεια, μιλάνε για φυτεμένα δώματα, για κομποστοποίηση, για τη συμβολή του πρασίνου στη ζωή μας, για υγιεινή διατροφή, και δεν έχουν την ευκαιρία να πιάσουν λίγο χώμα στα χέρια τους, να νιώσουν τη πλαστικότητά του, και τη δυναμική του σαν υλικό.

Θα πρέπει να γίνει επαναπροσδιορισμός των αναγκών, των χρήσεων, των λειτουργιών του περιβάλλοντος χώρου του σχολείου. Τα σημερινά παιδιά περισσότερο από ποτέ έχουν ανάγκη να συνδεθούν με φυσικά στοιχεία, να τα παρατηρήσουν, να πάρουν υλικό από αυτά, να ανακαλύψουν την χρηστική αξία ενός φυτού που δίνει καρπούς, αλλά και ενός άλλου που μπορεί να μη δίνει αλλά η σημασία του μπορεί να είναι εξίσου σημαντική.

Οι αυλές των σχολείων πρέπει να ξαναζωντανέψουν, οι νέοι δήμοι πρέπει να το βάλουν στις προτεραιότητές τους τα οφέλη είναι τόσα πολλά και είναι έργο που δεν έχει  κοστος.

Σχολική αυλή σε χωριό με συνθετικό τάπητα

κειμενο- φωτο

Κατσογιάννη Σταυρούλα

γεωπόνος-αρχιτέκτων τοπίου

Από τον Κήπο-εν κινήσει στον Πλανητικό Κήπο

        

Oμιλία με θέμα «από τον εν κινήσει κήπο στον πλανητικό κήπο» έδωσε σήμερα στο Μέγαρο Μουσικής της Αθήνας ο Γάλλος βοτανολόγος  - αρχιτέκτονας τοπίου Gilles Clement. Στην κατάμεστη αίθουσα Δημ. Μητρόπουλου συναντήθηκαν γεωπόνοι, κηποτέχνες, αρχιτέκτονες τοπίου, κηπουροί, αρχιτέκτονες κ.π.α. 

        Ο Gilles Clement όρισε τον κήπο σαν τον τόπο που συναντιούνται ο άνθρωπος και το τοπίο και προσέγγισε το θέμα περισσότερο σαν  γεωπόνος – βοτανολόγος. Μίλησε για διαχείριση τοπίου βάζοντας νέες  οπτικές και πρακτικές για τον κήπο του μέλλοντος.

       Ο εν κινήσει Κήπος απορρέει από την παρατήρηση του Ζιλ Κλεμάν ότι ένα φυσικό τοπίο δεν “παγώνει” ποτέ. Κάποιοι σπόροι φυτρώνουν αυτή την άνοιξη σε ένα κήπο στη νότια Γαλλία και κάποια  άλλα φυτά παίρνουν τη θέση τους την επόμενη άνοιξη. Ένας κήπος δεν μπορεί να είναι στατικός και οφείλουμε να μάθουμε να σεβόμαστε και να αναδεικνύουμε το ταξίδι της φύσης στο χρόνο και τον τόπο.
      Ο Πλανητικός Κήπος αποτέλεσε το θέμα μιας σημαντικής έκθεσης στην Grande Halle de la Villette στο Παρίσι το 1999, όπου ο Ζιλ Κλεμάν παρουσίασε μια ευφυή συνέχεια μεταξύ της φύσης και του πολιτισμού.

Στον  Πλανητικό  Κήπο απεικονίζεται όλος ο πλανήτης σαν ένας κήπος που πρέπει να λειτουργεί με βάση  την οικολογία και τους κανόνες που ορίζει το περιβάλλον.

      Το Τρίτο Τοπίο στο οποίο έγινε εκτενής αναφορά, αποτελείται από το σύνολο των τόπων που έχουν αφεθεί από τον άνθρωπο και αποτελούν καταφύγιο για την ΄χλωρίδα και την πανίδα μιας περιοχής. Το Τρίτο Τοπίο συνιστά τον χώρο που απολαμβάνει το προνόμιο της βιοποικιλότητας. Υπό το πρίσμα αυτό, το Τρίτο Τοπίο εμφανίζεται ως η γενετική αποθήκη του πλανήτη, ο τόπος του μέλλοντος.

      Επισήμανε ότι οι σημερινοί γεωπόνοι, αρχιτέκτονες τοπίου , κηπουροί έχουν επωμισθεί ένα επιπλέον έργο τη διάσωση της βιοποικιλότητας. Θεωρεί ότι όλα τα φυτά έχουν λόγο ύπαρξης και ότι δεν πρέπει να καταστρέφουμε τα φυτά που δεν γνωρίζουμε με το σκεπτικό ότι δεν προσφέρουν τίποτα. Τέλος  πιστεύει ότι  οι κοινωνίες που υποτιμούν τους κηπουρούς τους θα πρέπει να αλλάξουν προσανατολισμό γιατί αλλιώς θα οδηγηθούν σε αδιέξοδα.

Κείμενο-φωτο

Κατσογιάννη Σταυρούλα

Γεωπόνος-Αρχιτεκτων τοπίου